Xôi xéo là xôi nếp nhuộm vàng nghệ, hạt dẻo rời, phủ lớp đỗ xanh nắm thái mỏng như bào, rưới mỡ nước và rắc hành phi giòn. Món này là bữa sáng quen của Hà Nội, làm ở nhà cho 4 người mất khoảng 1 tiếng 15 phút, chưa tính ngâm qua đêm. Khó nhất là đồ xôi chín đều không nát, và nắm đỗ đủ chặt để thái được lát mỏng.
Nguyên liệu cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị. Gạo nếp nên dùng nếp cái hoa vàng hoặc nếp ngỗng, hạt tròn mẩy, ít gạo tẻ lẫn.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Gạo nếp | 600 g | Khoảng 150 g gạo mỗi người, ra một đĩa đầy |
| Bột nghệ | 1 thìa cà phê (khoảng 3 g) | Hoặc 1 củ nghệ tươi 30 g giã lọc lấy nước |
| Đỗ xanh (đậu xanh) đã bóc vỏ | 250 g | Loại hạt vàng đều, không mọt |
| Hành khô (hành tím) | 150 g (khoảng 10–12 củ) | Nhiều là đúng, hành phi là linh hồn món |
| Mỡ gà hoặc mỡ lợn | 150–200 ml | Dầu ăn cũng được nhưng kém thơm |
| Muối | 1,5 thìa cà phê (khoảng 8 g) | Chia cho xôi, đỗ và ngâm gạo |
| Đường | 1 thìa canh (tuỳ chọn) | Một số nhà rưới mỡ có chút đường |
| Ăn kèm (tuỳ chọn) | Ruốc thịt, chả, pate, trứng | Xôi xéo gốc chỉ có đỗ, hành, mỡ |
Ngâm gạo và đỗ
- Vo gạo. Vo nếp nhẹ tay 2–3 lần đến khi nước trong hơn, nhặt hạt sạn, hạt tẻ lẫn.
- Ngâm nghệ. Ngâm nếp trong nước ấm (khoảng 35–40 °C, sờ thấy ấm tay) ngập trên mặt gạo 3 cm, hoà bột nghệ và 1/2 thìa cà phê muối. Ngâm 6–8 tiếng hoặc qua đêm. Hạt nếp đủ ngâm khi bóp nhẹ giữa hai ngón tay thấy vỡ vụn thành bột, không còn lõi cứng. Hạt nhuộm vàng đều tới lõi.
- Ngâm đỗ. Đỗ xanh vo sạch, ngâm nước ấm 3–4 tiếng đến khi hạt nở, bóp vỡ được. Đãi vài lượt cho sạch vỏ sót.
Đồ xôi hai lần
- Để ráo. Xả nếp qua nước lạnh một lần cho bớt màu nghệ thừa, để thật ráo khoảng 15 phút. Gạo còn ướt sũng là hạt xôi dễ nát, bết.
- Đồ lần một. Nồi hấp đun sôi mạnh, nước cách đáy xửng ít nhất 3 cm, không ngập lên gạo. Lót vải mỏng hoặc lá chuối, rải gạo nhẹ, không nén, dùng đũa chọc vài lỗ cho hơi lên đều. Đậy vung, đồ lửa to 20–25 phút. Mở ra thấy hơi lên đều khắp mặt, hạt bóng và dẻo một phần nhưng nếm còn hơi sượng là được.
- Trộn mỡ. Đổ xôi ra chậu, rưới 3 thìa canh mỡ và 1/2 thìa cà phê muối, đảo nhanh tay bằng đũa cho hạt tơi, áo mỡ đều. Nếu xôi khô, vẩy thêm 2–3 thìa canh nước sôi.
- Đồ lần hai. Cho xôi lại vào xửng, đồ thêm 10–15 phút. Hạt chín trong, mềm dẻo, cầm hạt lên không dính tay nhiều, không nát. Mỡ trộn giữa hai lần giúp hạt bóng và rời, đó là lý do xôi xéo ngon hơn xôi đồ một lần.
Hấp và nắm đỗ xanh
- Đỗ đã ngâm để ráo, hấp 20–25 phút đến khi bóp nhẹ thấy bở tơi, không còn hạt sượng.
- Khi đỗ còn nóng, cho vào cối giã hoặc nghiền bằng thìa, thêm 1/2 thìa cà phê muối và 1 thìa canh mỡ. Giã đến khi đỗ nhuyễn mịn, dẻo quánh, vo được không nứt.
- Chia đỗ thành 2–3 phần, dùng tay (bọc màng bọc thực phẩm) nắm thật chặt thành nắm tròn hoặc hình bầu dục cỡ quả cam. Nắm phải chặt, ấn tay không lún. Để nguội hẳn, đỗ sẽ se chắc hơn.
- Khi ăn, dùng dao thật sắc thái lát mỏng 1–2 mm, hoặc ngày xưa dùng con dao bản to "xéo" từng lát mỏng rơi xuống mặt xôi. Nhiều người giải thích chữ "xéo" trong tên món là từ cách thái đỗ như thế; cũng có cách giải thích khác, chưa thống nhất.
Phi hành vàng giòn
Hành phi dùng cho rất nhiều món Bắc, làm đúng một lần là nhớ mãi. Hành phi giòn, vàng đều, không đắng cần ba thứ: hành khô ráo, dầu mỡ ngập, và nhấc ra trước khi trông đã đủ màu.
- Hành bóc vỏ, thái lát mỏng đều tay khoảng 1–2 mm. Lát dày mỏng khác nhau thì lát mỏng cháy trước khi lát dày kịp vàng.
- Rải hành ra đĩa, để khô 15–20 phút hoặc thấm khăn giấy. Có người trộn hành với một thìa bột năng hoặc bột mì để hút ẩm, giòn lâu hơn.
- Cho mỡ ngập hành (khoảng 150 ml cho 150 g hành), cho hành vào khi mỡ mới ấm, chưa nóng già, đun lửa vừa. Hành sủi bọt nhiều rồi bọt thưa dần, tiếng xèo nhỏ lại.
- Đảo đều. Khi hành chuyển vàng nhạt như rơm, mùi thơm ngọt, bọt dầu rất thưa thì vớt ra ngay. Hành tiếp tục chín và sẫm thêm một tông khi nằm trên giấy thấm. Chờ trong chảo đến khi vàng nâu là lúc nhấc ra thì đã cháy, có vị đắng.
- Trải hành ra giấy thấm thành lớp mỏng, để nguội là giòn. Phần mỡ phi hành giữ lại, đây là mỡ hành thơm để rưới lên xôi.
Bày xôi
Xới xôi ra đĩa hoặc lá chuối, nén nhẹ thành ụ. Thái đỗ phủ một lớp dày lên mặt, rưới 1–2 thìa mỡ hành còn ấm, rắc nắm hành phi thật đầy. Ai thích ngọt thì có nhà rắc thêm một chút đường lên lớp đỗ, nhưng cách phổ biến ở Hà Nội là mặn nhẹ.
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Xôi nát, bết: ngâm quá lâu, gạo không ráo, nước hấp sôi trào lên gạo. Để ráo kỹ, nước dưới xửng thấp hơn.
- Xôi sống lõi: ngâm thiếu giờ hoặc nén gạo chặt quá. Vẩy nước sôi, đồ thêm 10 phút, chọc lỗ thoát hơi.
- Màu vàng loang lổ: nghệ không hoà đều, ngâm ngắn. Hoà bột nghệ thật tan trước khi đổ gạo vào, ngâm đủ giờ.
- Đỗ nắm vỡ khi thái: đỗ chưa nhuyễn, giã khi đã nguội, nắm lỏng. Giã khi còn nóng, thêm mỡ, nắm chặt, để nguội hẳn mới thái.
- Hành phi đắng, cháy đen: mỡ nóng quá khi cho hành, vớt muộn. Cho hành từ lúc mỡ ấm, vớt khi mới vàng nhạt.
- Hành phi ỉu: hành ướt, để trong hộp kín khi còn nóng. Để khô trước khi phi, nguội hẳn mới cho vào lọ.
Biến tấu và ăn kèm
Xôi xéo kiểu Hà Nội gốc chỉ có nếp nghệ, đỗ, mỡ, hành phi. Hàng xôi bây giờ hay cho thêm ruốc thịt, chả lụa, pate, trứng kho, thịt kho, để thành bữa no. Ở miền Nam có món xôi vò, xôi đậu xanh, cũng nếp và đậu xanh nhưng đậu trộn vào xôi chứ không thái lát phủ lên; đó là món khác, không phải phiên bản của xôi xéo. Ăn xôi xéo hợp với chén trà nóng hoặc dưa góp chua nhẹ để đỡ ngấy mỡ.
Bảo quản và hâm lại
Xôi ăn ngon nhất trong vài tiếng sau khi đồ. Thừa thì để nguội, gói kín, cho ngăn mát và dùng trong 1–2 ngày; xôi để lạnh sẽ cứng hạt, khi ăn hấp lại 10 phút là dẻo như mới. Đỗ nắm bọc màng giữ được 2 ngày trong ngăn mát. Hành phi để lọ kín khô ráo được 1–2 tuần, nhưng thấy có mùi dầu cũ thì bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Xôi xéo khác xôi đậu xanh thế nào?
Xôi xéo dùng nếp nhuộm vàng nghệ, đỗ xanh được hấp, giã, nắm chặt rồi thái lát mỏng phủ lên mặt, rưới mỡ và rắc hành phi. Xôi đậu xanh thì hạt đậu trộn lẫn trong xôi khi đồ. Hai món dùng nguyên liệu gần giống nhưng cách làm và vị khác nhau.
Ngâm gạo nếp làm xôi bao lâu?
Thường 6–8 tiếng hoặc ngâm qua đêm. Gạo đủ ngâm khi bóp giữa hai ngón tay thấy vỡ vụn, không còn lõi cứng. Ngâm nước ấm thì nhanh hơn một chút.
Vì sao xôi đồ hai lần?
Lần đầu cho hạt chín phần lớn, sau đó trộn mỡ và muối rồi đồ lần hai cho chín hẳn. Cách này làm hạt xôi bóng, dẻo, rời, ngấm đều vị mà không bị nát.
Làm sao để hành phi giòn mà không đắng?
Thái hành mỏng đều, để khô, cho vào mỡ khi mỡ còn ấm, đun lửa vừa và vớt ra khi hành mới vàng nhạt. Hành sẽ tự sẫm thêm trên giấy thấm. Để nguội hẳn mới cho vào lọ kín.
Không có xửng hấp thì đồ xôi bằng gì?
Có thể dùng nồi cơm điện có khay hấp, nồi hấp inox, hoặc đặt rổ inox lên miệng nồi nước sôi rồi đậy kín bằng vung và khăn. Điều quan trọng là hơi nước lên đều và nước không chạm gạo.