Bún thang là bún sợi nhỏ xếp gà xé, trứng tráng, giò lụa thái chỉ, chan nước dùng gà trong vắt nấu cùng tôm khô và nấm hương. Món ngon ở chỗ mọi thứ nhỏ, mảnh và sạch vị: nước trong mà ngọt sâu, sợi trứng vàng mỏng như giấy. Nấu cho 4 người mất khoảng 2 tiếng, khó nhất là giữ nước dùng trong và tráng trứng mỏng không rách.
Nguyên liệu cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị. Bún thang không cần nhiều mỗi thứ, cần đủ thứ.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Gà ta (nguyên con hoặc nửa con) | 1–1,2 kg | Gà mái tơ cho thịt mềm, da mỏng |
| Xương ống hoặc xương sườn lợn (heo) | 500 g | Tăng vị ngọt nền cho nước dùng |
| Tôm khô | 50 g (khoảng 1/3 bát nhỏ) | Một nửa nấu nước dùng, một nửa giã làm ruốc tôm |
| Nấm hương khô | 8–10 tai (khoảng 20 g) | Ngâm nước ấm 20 phút, thái chỉ |
| Trứng gà | 4 quả | Tráng mỏng, thái sợi |
| Giò lụa | 200 g | Thái sợi bằng que tăm |
| Củ cải khô (củ cải muối) | 50 g | Ngâm, rửa bớt mặn, xào giòn |
| Hành khô, gừng | 3 củ hành, 1 nhánh gừng (khoảng 30 g) | Nướng cháy vỏ thả vào nồi |
| Bún tươi sợi rất nhỏ | 800 g | Bún rối hoặc bún lá sợi mảnh |
| Muối, nước mắm, chút đường phèn | Vừa đủ | Nước mắm nêm cuối, ít thôi để nước không sẫm màu |
| Hành lá, rau răm, rau mùi (ngò) | 1 nắm | Rau răm gần như bắt buộc |
| Mắm tôm, tinh dầu cà cuống | Một chút khi ăn | Tinh dầu cà cuống thật hiếm và đắt; không có thì bỏ, đừng thay hương liệu lạ |
Nấu nước dùng gà trong
Bún thang sống nhờ nước dùng, nên phần này đáng làm chậm. Nguyên tắc chỉ có ba: làm sạch máu và tạp chất trước khi ninh, giữ lửa nhỏ để mỡ không đánh tan vào nước, và vớt bọt đúng lúc.
- Chần xương. Xương lợn cho vào nồi nước lạnh, đun sôi 3 phút đến khi bọt xám nổi đầy mặt. Đổ bỏ nước, rửa xương dưới vòi cho trôi hết bọt bám. Làm vậy thì phần lớn chất làm đục đã ra theo nước đầu.
- Luộc gà. Gà làm sạch, xát chút muối ngoài da, cho vào nồi cùng xương đã chần, đổ khoảng 3 lít nước lạnh ngập gà. Thả hành khô và gừng đã nướng cháy vỏ, cạo bỏ phần đen. Đun lửa vừa, khi nước sắp sôi, bọt trắng đục gom lại thì vớt sạch, rồi hạ lửa nhỏ để mặt nước chỉ lăn tăn.
- Canh độ chín gà. Gà khoảng 1,2 kg luộc lửa nhỏ 25–30 phút rồi tắt bếp, đậy vung ủ thêm 15 phút. Xiên đũa vào chỗ dày nhất ở đùi, nước chảy ra trong, không hồng là chín (theo khuyến cáo an toàn thực phẩm, lõi thịt gà đạt 74 °C). Vớt gà thả ngay vào bát nước đun sôi để nguội có pha chút muối, da sẽ săn và không thâm.
- Ninh tiếp nước dùng. Gỡ thịt gà để riêng, cho lại xương gà vào nồi cùng một nửa số tôm khô đã rửa và chân nấm hương. Ninh lửa thật nhỏ thêm 45–60 phút, không đậy kín vung, hé một khe cho hơi thoát. Nước sôi to là mỡ gà bị đánh tung thành hạt nhỏ lơ lửng, đó là lúc nước đục.
- Lọc và nêm. Lọc nước dùng qua rây lót vải mỏng. Nêm muối, một ít đường phèn, cuối cùng mới nêm nước mắm từng chút. Mỡ gà nổi trên mặt có thể hớt bớt ra bát, để dành phi hành hoặc trộn bún. Nước đạt yêu cầu khi nhìn xuyên được xuống đáy nồi, màu vàng rơm nhạt, mặt có vài giọt mỡ óng.
Chuẩn bị các thứ thái chỉ
- Trứng tráng. Đập trứng, thêm một nhúm muối và 1 thìa cà phê bột năng hoà với 1 thìa canh nước, đánh tan nhưng không đánh nổi bọt, lọc qua rây cho mịn. Chảo chống dính lau thật mỏng dầu, để lửa nhỏ. Đổ một muôi nhỏ trứng, nghiêng chảo cho trứng tráng đều thành lớp mỏng. Khi mặt trứng vừa se, mép tự bong khỏi chảo thì lật nhẹ, để thêm 10 giây rồi lấy ra. Tráng 4–5 lá, để nguội, cuộn lại thái sợi nhỏ. Bột năng giúp lá trứng dai, ít rách.
- Gà xé. Thịt ức và đùi gà xé sợi nhỏ theo thớ, da gà thái chỉ nếu thích.
- Giò lụa. Thái lát mỏng rồi thái sợi. Giò để lạnh dễ thái hơn.
- Ruốc tôm. Nửa số tôm khô còn lại ngâm mềm, để ráo, giã nhỏ, rang lửa nhỏ trên chảo khô đến khi tơi, dậy mùi thơm và săn lại.
- Nấm hương và củ cải khô. Nấm thái chỉ, xào sơ với chút mỡ gà, nêm nhẹ. Củ cải khô ngâm nước 10 phút, rửa hai lần cho bớt mặn, vắt ráo, thái nhỏ, xào với chút đường đến khi giòn và thơm.
Xếp bát
Bún chần nước sôi, chia vào bát. Xếp từng nhóm nhỏ trên mặt bún thành các mảng màu: gà xé, trứng vàng, giò lụa trắng hồng, nấm nâu, ruốc tôm đỏ cam, củ cải khô. Rắc hành lá thái nhỏ, rau răm. Chan nước dùng thật nóng, vừa ngập bún. Ai thích thì chấm đầu đũa vào một chút mắm tôm cho vào bát, nhà nào có tinh dầu cà cuống thì nhỏ một giọt bằng đầu tăm, nhiều là át cả bát.
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Nước dùng đục: do không chần xương hoặc ninh sôi to. Đã đục rồi thì lọc lại qua vải mỏng, để nguội cho mỡ đông rồi hớt bỏ mỡ, đun lại lửa nhỏ. Không trong như ban đầu nhưng đỡ nhiều.
- Thịt gà khô, xơ: luộc sôi to và lâu. Lần sau luộc lửa nhỏ, tắt bếp ủ, và ngâm nước nguội ngay khi vớt.
- Trứng rách, dày, có lỗ: chảo nóng quá hoặc nhiều dầu. Hạ lửa, lau dầu bằng giấy, đổ ít trứng mỗi lần. Thêm bột năng như trên.
- Nước mặn chát hoặc sẫm màu: nêm nước mắm sớm và nhiều, hoặc không rửa củ cải khô. Nêm muối là chính, nước mắm chỉ để dậy mùi.
- Bát bún nhạt nhẽo dù nước ngọt: thiếu ruốc tôm và củ cải khô. Đây là hai thứ tạo vị mặn ngọt đậm xen kẽ trong bát, đừng bỏ.
Biến tấu và cách ăn
Bún thang là món của người Hà Nội, hay nấu vào những ngày sau Tết để tận dụng gà luộc cúng, giò lụa, trứng còn lại. Vì thế không có một công thức cố định: nhà có thêm chả quế, lườn gà, mực khô nướng xé nhỏ cho vào nồi nước dùng, nhà khác thêm trứng muối hay rau thơm khác nhau.
- Bản đơn giản ngày thường: bỏ củ cải khô và nấm, giữ gà, trứng, giò, rau răm. Vẫn đúng tinh thần bún thang nếu nước dùng trong và ngọt.
- Bản cầu kỳ: thêm mực khô nướng vào nồi nước dùng khi ninh, thêm trứng vịt muối luộc thái nhỏ, chả quế thái chỉ.
- Bún gà khác bún thang thế nào: bún gà thường chỉ có gà và hành, nước dùng có thể đậm mỡ hơn; bún thang thì đặt nặng chuyện nhiều thứ thái nhỏ, trình bày gọn và nước thanh.
Người con xa quê nấu bún thang không có giò lụa ngon thì có thể dùng chả lụa của miền Nam, vị gần giống. Không có tôm khô thì dùng tôm tươi luộc thái nhỏ, nhưng sẽ thiếu vị ngọt đậm của ruốc tôm khô.
Bảo quản và hâm lại
Nước dùng để nguội, cho vào hộp kín ở ngăn mát, dùng trong 2 ngày; để ngăn đá được khoảng 1 tháng. Hâm lại đun lửa vừa đến khi sôi lăn tăn. Các thứ thái chỉ để hộp riêng, đậy kín, dùng trong 1–2 ngày. Trứng tráng và giò để lâu sẽ khô mép, nên thái vừa đủ ăn từng bữa, phần còn lại để nguyên lá, nguyên khoanh.
Câu hỏi thường gặp
Bún thang gồm những gì?
Một bát bún thang thường có bún sợi nhỏ, gà xé, trứng tráng thái chỉ, giò lụa thái chỉ, nấm hương, ruốc tôm khô, củ cải khô xào, hành lá và rau răm. Nước dùng nấu từ gà, xương lợn, tôm khô và nấm hương. Có nhà thêm mắm tôm và tinh dầu cà cuống khi ăn.
Làm sao để nước dùng gà trong?
Chần xương rồi đổ nước đầu, vớt bọt khi nước sắp sôi, sau đó giữ lửa thật nhỏ và hé vung. Đun sôi to là mỡ tan thành hạt lơ lửng làm nước đục. Cuối cùng lọc qua vải mỏng và nêm nước mắm ít, cuối cùng.
Tráng trứng mỏng cho bún thang thế nào để không rách?
Lọc trứng cho mịn, thêm một chút bột năng hoà nước, dùng chảo chống dính lau thật mỏng dầu và để lửa nhỏ. Đổ ít trứng, nghiêng chảo cho dàn đều, mép bong thì lật. Để nguội rồi mới cuộn thái.
Không có tinh dầu cà cuống thì sao?
Bỏ qua được. Tinh dầu cà cuống thật hiếm, loại bán đại trà nhiều khi chỉ là hương liệu. Bát bún thang vẫn ngon nhờ nước dùng ngọt và đủ các thứ thái chỉ.
Bún thang khác bún gà ở điểm nào?
Bún gà đơn giản hơn, chủ yếu thịt gà và nước dùng gà. Bún thang có nhiều thành phần thái nhỏ như trứng, giò, nấm, ruốc tôm, củ cải khô, và đặt nặng chuyện nước dùng thật trong, vị thanh.