Xôi gấc là xôi nếp đồ với ruột gấc chín, có màu đỏ cam tự nhiên, vị ngọt béo nhẹ, là đĩa xôi quen thuộc trên mâm cúng Tết, cúng rằm, đám hỏi. Cả việc mất khoảng 1 tiếng đứng bếp, cộng thời gian ngâm nếp từ đêm trước. Hai chỗ hay hỏng: xôi nhạt màu, loang lổ, và xôi sượng vì cho đường quá sớm.
Chọn gấc và nếp
- Gấc: mùa gấc chín rộ vào cuối năm, đúng dịp Tết. Chọn quả đỏ đều cả vỏ, gai to và thưa, ấn tay thấy hơi mềm. Quả còn vàng xanh thì ruột nhạt màu. Bổ ra thấy màng đỏ thẫm bao quanh hạt đen là gấc chín tốt.
- Nếp: nếp cái hoa vàng (Bắc) hoặc nếp sáp, nếp ngỗng (Nam) — hạt tròn, trắng đục, đều hạt, ít hạt gãy. Nếp mới thơm hơn nếp cũ, cần ngâm ít hơn.
- Không có gấc tươi thì dùng gấc cấp đông, bán thành túi ruột gấc đã tách hạt. Màu kém tươi hơn một chút nhưng dễ làm.
Nguyên liệu cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị. Lượng này được một đĩa xôi cúng vừa hoặc 2 khuôn xôi tròn.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Gạo nếp | 600 g | Ngâm 6–8 tiếng |
| Ruột gấc (phần màng đỏ) | Khoảng 200 g (nửa quả gấc to) | Nhiều gấc thì xôi đỏ đậm hơn |
| Rượu trắng | 1 thìa canh (15 ml) | Giúp màu gấc tươi, bớt mùi hăng |
| Muối | 1 thìa cà phê (khoảng 5 g) | |
| Đường | 3–4 thìa canh (40–50 g) | Cho ở lần đồ thứ hai |
| Mỡ gà hoặc dầu ăn | 2 thìa canh | Làm xôi bóng, giữ màu đỏ |
| Nước cốt dừa | 100 ml | Không bắt buộc, kiểu miền Nam |
| Đậu xanh cà vỏ (cho xôi đỗ, xôi vò) | 200 g | Nếu làm thêm món xôi khác |
Đồ xôi gấc
- Ngâm nếp. Vo nếp 2–3 nước, ngâm 6–8 tiếng với chút muối. Vớt ra để ráo ít nhất 30 phút. Nếp phải ráo khô mặt, còn đọng nước thì gấc không bám đều.
- Lấy ruột gấc. Bổ dọc quả gấc, dùng thìa nạo lấy phần ruột đỏ cùng hạt. Bỏ phần cùi vàng sát vỏ — để lẫn vào sẽ hăng, hơi đắng.
- Bóp gấc với rượu. Trộn ruột gấc với rượu trắng và muối, dùng tay (đeo găng) bóp mạnh cho phần thịt đỏ tách khỏi hạt. Gạt bỏ hạt. Được một hỗn hợp đỏ sệt, sánh như tương.
- Trộn với nếp. Đổ gấc vào nếp, trộn và xóc nhẹ đến khi từng hạt nếp đều đỏ, không còn chỗ trắng. Có thể để 15–20 phút cho nếp ngấm màu.
- Đồ lần một. Nồi hấp đun sôi mạnh rồi mới cho nếp vào; xếp nếp xốp, không nén. Chọc vài lỗ cho hơi lên đều. Hấp 20–25 phút đến khi hạt nếp chuyển trong, dẻo, nhưng có thể còn hơi lõi.
- Trộn đường và mỡ. Đổ xôi ra thau, trộn đường, mỡ gà (và nước cốt dừa nếu dùng) khi xôi đang nóng. Đường tan, phủ lên hạt bóng mượt.
- Đồ lần hai. Cho xôi trở lại nồi hấp thêm 10–15 phút. Xôi chín khi hạt nở đều, dẻo, trong suốt, cắn không còn lõi trắng, màu đỏ cam bóng.
- Đóng khuôn. Nén xôi vào khuôn tròn hoặc bát, úp ra đĩa khi còn nóng. Muốn xôi cúng hình chữ Phúc, chữ Thọ thì dùng khuôn có hoa văn.
Vì sao cần chất béo: sắc đỏ của gấc chủ yếu là carotenoid, tan trong dầu mỡ chứ không tan trong nước. Mỡ gà hay dầu giúp màu đỏ phủ đều và tươi hơn, cũng là lý do người ta ăn xôi gấc với chút béo.
Các món xôi cúng khác
Xôi đỗ (xôi đậu xanh)
Đậu xanh cà vỏ ngâm 3–4 tiếng, đãi sạch. Trộn đều với nếp đã ngâm ráo và chút muối theo tỉ lệ khoảng 1 phần đậu, 3 phần nếp. Đồ 25–30 phút, xới lên, rưới chút mỡ hoặc nước cốt dừa, đồ tiếp 10 phút. Hạt đậu bở tơi, nếp dẻo là được. Xôi đỗ là xôi cúng phổ biến ở nông thôn Bắc Bộ.
Xôi vò
Đậu xanh hấp chín, tán thật mịn, xào khô với chút mỡ và muối, rây thành bột tơi. Trộn bột đậu với nếp đã ngâm ráo, xóc cho đậu bao từng hạt nếp, đồ chín. Xới lên, rắc thêm bột đậu, đồ lần hai. Xôi vò đạt khi các hạt rời nhau, không dính chùm, ăn bùi và thơm.
Xôi lá cẩm, xôi lá dứa
Lá cẩm đun với nước lấy nước màu tím, ngâm nếp trong nước này. Lá dứa xay vắt nước cho màu xanh. Đồ như xôi trắng. Mâm cúng Tết có nhà xếp xôi nhiều màu thành từng lớp hoặc đóng khuôn năm màu.
Xôi dừa (miền Nam)
Nếp đồ với nước cốt dừa và chút muối, đường; ăn kèm dừa nạo, muối mè. Cúng ông bà ở nhiều gia đình miền Nam.
Không có chõ đồ xôi thì làm thế nào
- Nồi hấp nhiều tầng: lót một lớp vải màn hoặc lá chuối lên vỉ, rải nếp dày không quá 5 cm. Dày hơn thì chia hai tầng.
- Nồi cơm điện: cho nếp đã trộn gấc vào nồi, đổ nước vừa xăm xắp dưới mặt nếp khoảng 0,5 cm (ít hơn nhiều so với nấu cơm), bấm nấu. Khi nồi nhảy sang giữ ấm, trộn đường và mỡ, đậy lại ủ 10–15 phút. Xôi nồi cơm điện dẻo nhưng hạt dính nhau hơn xôi đồ.
- Lò vi sóng: chỉ nên dùng để hâm lại, không nên đồ xôi gấc lần đầu vì chín không đều.
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Xôi gấc nhạt màu, hồng nhợt. Gấc chưa chín đỏ, quá ít gấc so với nếp, hoặc thiếu mỡ. Lần sau tăng gấc và nhớ trộn chất béo.
- Màu loang lổ, chỗ đỏ chỗ trắng. Nếp còn ướt hoặc trộn chưa kỹ. Nếp phải ráo và xóc đều.
- Xôi sượng. Nếp ngâm chưa đủ, nước nồi hấp chưa sôi mạnh khi cho xôi vào, hoặc cho đường quá sớm (đường hút nước làm hạt khó chín). Rưới vài thìa nước nóng, hấp thêm 10 phút.
- Xôi nhão, nát. Hơi nước đọng ở nắp nhỏ xuống. Lót khăn sạch dưới vung, hoặc bọc vung bằng khăn.
- Xôi gấc đắng, hăng. Lẫn phần cùi vàng hoặc gấc chưa chín. Chỉ dùng phần màng đỏ.
Bày xôi cúng và ăn kèm
- Miền Bắc: đĩa xôi gấc đặt cạnh đĩa gà luộc trên mâm cúng giao thừa và mâm cỗ mùng Một. Nhiều nhà đặt gà lên trên đĩa xôi.
- Miền Trung, miền Nam: xôi gấc dùng nhiều trong đám hỏi, đầy tháng; mâm Tết có thể là xôi gấc, xôi đậu xanh hoặc xôi dừa.
- Ăn kèm: giò lụa, gà luộc, muối vừng (muối mè) rang thơm. Xôi gấc ngọt nhẹ nên vẫn hợp với món mặn.
Muối vừng làm nhanh: rang 50 g vừng đến khi nổ lách tách, vàng đều, giã dập với 1 thìa cà phê muối rang và 1 thìa cà phê đường.
Bảo quản và hâm lại
- Xôi để nhiệt độ phòng ăn trong ngày; trời ấm không để quá 2 tiếng sau khi nguội.
- Ngăn mát: 2–3 ngày, bọc kín. Xôi lạnh cứng lại; hấp lại 5–10 phút hoặc quay lò vi sóng có phủ khăn ẩm.
- Ngăn đá: chia phần nhỏ, bọc kín, giữ được vài tuần. Hấp thẳng từ đông đá khoảng 15 phút.
- Xôi thừa có thể nén mỏng, chiên hai mặt giòn — món ăn sáng sau Tết.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để xôi gấc đỏ đẹp?
Chọn gấc chín đỏ, chỉ lấy phần màng đỏ, bóp với chút rượu trắng và muối. Trộn đều với nếp đã ráo, và luôn thêm mỡ gà hoặc dầu ở lần đồ thứ hai — sắc đỏ của gấc tan trong chất béo nên màu sẽ tươi và đều hơn.
Vì sao xôi gấc bị sượng?
Nếp ngâm chưa đủ, nước hấp chưa sôi mạnh, hoặc cho đường ngay từ đầu. Đường nên trộn sau lần đồ thứ nhất. Rưới chút nước nóng rồi hấp thêm 10 phút để cứu.
Một quả gấc đồ được bao nhiêu nếp?
Một quả gấc to khoảng 1 kg đồ được khoảng 1–1,2 kg nếp với màu đỏ đẹp. Muốn đỏ đậm thì tăng gấc, gấc ít thì xôi chỉ hồng cam.
Xôi gấc để được mấy ngày?
Ở nhiệt độ phòng nên ăn trong ngày. Ngăn mát 2–3 ngày, ngăn đá vài tuần nếu bọc kín. Hấp lại trước khi ăn cho xôi mềm dẻo trở lại.
Không có gấc tươi thì làm xôi gấc được không?
Được, dùng ruột gấc cấp đông đã tách hạt, rã đông rồi bóp với rượu và muối như gấc tươi. Màu có thể kém tươi hơn chút, bù bằng cách tăng lượng gấc và chất béo.