Mâm cỗ Tết miền Nam xoay quanh nồi thịt kho trứng (thịt kho hột vịt), nồi canh khổ qua nhồi thịt, đòn bánh tét, đĩa dưa kiệu – tôm khô và dưa giá ăn kèm. Món ít mà ăn được nhiều ngày: thịt kho để lâu càng thấm, dưa chua cắt béo, bánh tét thay cơm. Phần tốn công nhất là làm dưa giá và gỏi đúng lúc, vì hai món này không làm trước được lâu như thịt kho.
Mâm Tết Nam có gì và vì sao lại là những món đó
Người miền Nam ít nói "bốn bát sáu đĩa". Mâm cúng ông bà chiều 30 và các ngày Tết là một mâm cơm đầy đủ, có món mặn, món canh, món chua, bánh. Những món sau gần như nhà nào cũng có:
| Món | Vai trò trên mâm | Làm trước được |
|---|---|---|
| Thịt kho hột vịt | Món mặn chính, ăn với cơm hoặc bánh tét | 2–3 ngày, càng hâm càng thấm |
| Canh khổ qua nhồi thịt | Món canh; theo cách gọi dân gian, "khổ qua" là mong cái khổ qua đi | 1 ngày (để riêng nước và trái) |
| Dưa kiệu, tôm khô củ kiệu | Món chua, nhâm nhi, cắt béo | Kiệu muối từ trước Tết 2–3 tuần |
| Dưa giá hẹ | Ăn kèm thịt kho — không thể thiếu | Ngâm trước 1 ngày |
| Bánh tét | Thay cơm, biếu, cúng | Luộc từ 27–28 Tết |
| Chả giò | Món chiên | Cuốn trước, chiên lúc ăn |
| Gỏi ngó sen tôm thịt hoặc gỏi gà | Món trộn cho mâm nhẹ bớt | Trộn trong ngày |
| Lạp xưởng, giò thủ, chả lụa | Món thái sẵn | Mua hoặc làm trước |
Thịt kho trứng, chả giò có cách làm chi tiết ở các mục khác của bếp; canh khổ qua nhồi thịt nằm trong phần món miền Nam; củ kiệu và bánh tét có bài riêng. Bài này đi vào ba món gắn với Tết mà ít ai chỉ kỹ: dưa giá hẹ, tôm khô củ kiệu và gỏi ngó sen tôm thịt.
Nguyên liệu cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Dưa giá hẹ | ||
| Giá đỗ (giá đậu xanh) | 500 g | Giá sợi ngắn, mập, thân trắng |
| Hẹ | 1 bó, khoảng 100 g | Cắt khúc 3–4 cm |
| Cà rốt | 1 củ nhỏ, khoảng 100 g | Thái sợi, cho màu |
| Nước | 1 lít | Đun sôi để nguội |
| Muối | 1 thìa canh (khoảng 15 g) | |
| Đường | 2 thìa canh (khoảng 25 g) | |
| Giấm gạo | 2 thìa canh (30 ml) | Giúp chua nhanh, an toàn hơn |
| Tôm khô củ kiệu | ||
| Củ kiệu muối sẵn | 300 g | Đã đủ chua, giòn |
| Tôm khô | 100 g | Con đỏ tự nhiên, không đỏ chói như nhuộm |
| Nước mắm, đường | 1 thìa canh mỗi thứ | Rim tôm |
| Gỏi ngó sen tôm thịt | ||
| Ngó sen ngâm (ngó sen chua) hoặc ngó sen tươi | 300 g | Ngó tươi trắng ngà, giòn |
| Tôm sú hoặc tôm thẻ | 200 g | Luộc, bóc vỏ, chẻ đôi |
| Thịt ba chỉ heo | 200 g | Luộc, thái mỏng |
| Cà rốt, hành tây | 1 củ mỗi thứ | |
| Rau răm, húng quế | 1 nắm | |
| Đậu phộng (lạc) rang, hành phi | 3 thìa canh mỗi thứ | |
| Nước mắm, đường, nước cốt chanh, tỏi ớt | Tỉ lệ 1 : 1 : 1, tỏi ớt tuỳ | Pha rồi nếm |
Làm dưa giá hẹ
- Nhặt giá. Ngắt bỏ rễ dài và vỏ đậu còn bám. Rửa rồi để thật ráo trong rổ. Giá còn ướt dễ úng, mau nhớt.
- Pha nước ngâm. Đun sôi 1 lít nước với muối và đường cho tan, để nguội hẳn rồi mới cho giấm. Nếm thấy mặn nhẹ, hơi ngọt, chua thoang thoảng.
- Xếp hũ. Dùng hũ thuỷ tinh hoặc hộp nhựa thực phẩm đã rửa sạch, lau khô. Xếp giá, hẹ, cà rốt xen kẽ, nén nhẹ tay.
- Đổ nước ngâm. Nước phải ngập mặt giá. Đặt một túi nilon sạch đựng nước hoặc chiếc đĩa nhỏ lên trên để giá không nổi lên.
- Ủ. Để nơi thoáng mát 8–12 tiếng. Dưa ăn được khi giá chuyển sang vàng nhạt, mất mùi hăng sống, nếm có vị chua nhẹ và còn giòn. Trời nóng thì chỉ cần 6–8 tiếng, rồi cất ngăn mát.
Làm tôm khô củ kiệu
- Ngâm tôm. Tôm khô ngâm nước ấm 10 phút cho mềm vừa, đừng ngâm lâu kẻo mất ngọt. Vớt ráo.
- Rim tôm. Phi chút tỏi, cho tôm vào đảo với nước mắm và đường, lửa vừa. Rim đến khi tôm se lại, bóng mặt, dậy mùi thơm khô. Để nguội.
- Bày. Củ kiệu vớt ráo nước ngâm, bày đĩa, rải tôm lên trên. Có nhà trộn thêm chút nước kiệu cho thấm. Ăn kèm bánh tét hoặc nhâm nhi.
Trộn gỏi ngó sen tôm thịt
- Sơ chế ngó sen. Ngó sen tươi tước bỏ xơ ngoài, chẻ đôi, cắt khúc 4–5 cm, ngâm nước có vài giọt giấm để không thâm. Ngó sen ngâm chua mua sẵn thì rửa qua, vắt ráo.
- Luộc thịt, tôm. Thịt ba chỉ luộc đến khi xiên que không ra nước hồng, vớt ngâm nước nguội cho trắng rồi thái mỏng. Tôm luộc vừa đỏ, thân cong lại là vớt ngay, bóc vỏ, chẻ đôi.
- Hành tây, cà rốt. Hành tây thái mỏng ngâm nước đá cho bớt hăng; cà rốt thái sợi bóp chút đường.
- Trộn. Cho ngó sen, cà rốt, hành tây vào thau, rưới nước trộn, để 5 phút. Thêm tôm thịt, rau răm, húng quế, trộn nhẹ tay. Bày đĩa, rắc đậu phộng và hành phi.
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Dưa giá bị nhớt, có mùi lạ. Giá còn ướt khi ngâm, hũ không sạch, hoặc để quá lâu ngoài trời nóng. Mẻ đã nhớt và có mùi hôi thì bỏ, đừng tiếc. Lần sau để giá ráo và cho giấm vào nước ngâm.
- Dưa giá chua gắt, mềm nhũn. Ủ quá giờ. Khi đã đạt độ chua vừa, cất ngay vào ngăn mát để dừng lại.
- Giá thâm đen. Giá không ngập nước. Luôn có vật nén.
- Tôm khô dai, cứng. Không ngâm, hoặc rim lửa lớn quá. Ngâm mềm rồi rim lửa vừa.
- Gỏi ra nhiều nước. Trộn quá sớm hoặc rau ướt. Rau thơm phải ráo, gỏi trộn sát giờ ăn.
Khác nhau giữa các vùng phía Nam và cách ăn cho đúng điệu
- Miền Tây: thịt kho thường dùng nước dừa tươi, nhiều nhà kho cả nồi lớn ăn đến mùng Năm. Bánh tét có thêm bánh tét lá cẩm, bánh tét chuối. Một số nơi có thêm khổ qua dồn thịt hấp thay vì nấu canh.
- Sài Gòn: mâm Tết pha nhiều gốc: có nhà gốc Bắc vẫn làm giò, nem, canh măng; người gốc Hoa thêm lạp xưởng, vịt quay.
- Miền Đông và Nam Trung Bộ giáp Nam: dưa món (đu đủ, cà rốt, củ cải phơi khô ngâm nước mắm đường) thay hoặc đi cùng dưa giá.
Cách ăn đúng điệu: một miếng thịt kho mềm, một gắp dưa giá hẹ, chan chút nước kho lên cơm nóng hoặc bánh tét cắt khoanh. Củ kiệu tôm khô để sẵn trên bàn tiếp khách, ăn với bánh tét như đồ nhắm. Nếu ăn chay ngày mùng Một, nhiều nhà nấu thêm một nồi canh khổ qua chay và kho nấm thay thịt.
Bảo quản và hâm lại
- Dưa giá: ngăn mát 3–4 ngày. Sau đó chua quá và mềm.
- Tôm khô củ kiệu: tôm rim để riêng hộp kín ngăn mát được 1 tuần; chỉ trộn với kiệu khi bày.
- Gỏi: ăn trong ngày; phần chưa trộn để riêng từng thứ.
- Thịt kho: mỗi ngày đun sôi lại một lần, để nguội đậy kín; cất tủ lạnh nếu trời ấm.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cỗ Tết miền Nam gồm những món gì?
Phổ biến là thịt kho hột vịt, canh khổ qua nhồi thịt, dưa giá, củ kiệu tôm khô, bánh tét, chả giò, gỏi và các món thái như lạp xưởng, chả lụa. Mỗi nhà thêm bớt theo gốc gác và số người.
Vì sao Tết miền Nam phải có canh khổ qua?
Theo cách nói dân gian, "khổ qua" đọc lên như "cái khổ đã qua", nên người ta nấu để cầu năm mới nhẹ nhàng. Về vị, canh khổ qua đắng nhẹ, thanh, ăn cùng thịt kho béo rất hợp.
Dưa giá ngâm bao lâu thì ăn được?
Khoảng 8–12 tiếng ở nơi thoáng mát, trời nóng chỉ 6–8 tiếng. Ăn được khi giá vàng nhạt, hết mùi hăng, chua nhẹ mà còn giòn. Sau đó cất ngăn mát.
Dưa giá bị nhớt có ăn được không?
Không nên. Nhớt kèm mùi hôi là dấu hiệu vi khuẩn lạ phát triển, thường do giá ướt hoặc hũ bẩn. Bỏ cả mẻ và làm lại với giá để ráo, hũ sạch.
Thịt kho Tết để được mấy ngày?
Nếu mỗi ngày đun sôi lại và đậy kín, thịt kho ăn được 3–4 ngày; trời ấm thì cất tủ lạnh sau mỗi bữa. Lấy ra phần ăn rồi hâm, đừng hâm đi hâm lại cả nồi quá nhiều lần.