Mâm cỗ Tết miền Bắc "bốn bát, sáu đĩa" thường gồm bốn bát canh – món nước (canh măng, canh bóng, miến, mọc hoặc chân giò hầm) và sáu đĩa món khô (gà luộc, giò lụa, giò thủ hoặc chả, nem rán, xôi gấc, thịt đông hoặc nộm). Thành phần thay đổi theo từng nhà, từng vùng; cái giữ nguyên là thế cân bằng giữa món nước và món khô. Với bếp nhà, việc khó nhất không phải một món nào mà là xếp lịch để mười món cùng xong đúng sáng mùng Một.
Bốn bát, sáu đĩa thường có gì
Không có văn bản nào quy định mâm cỗ "chuẩn". Mỗi làng, mỗi họ có lệ riêng: có nhà làm "sáu bát, tám đĩa" khi đông con cháu, có nhà chỉ năm sáu món. Bảng dưới là cách sắp phổ biến ở Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ, để anh chị chọn món theo sức.
| Nhóm | Món thường gặp | Món có thể thay |
|---|---|---|
| Bát 1 | Canh măng khô nấu móng giò | Canh măng nấu xương sườn |
| Bát 2 | Canh bóng (bóng bì) thập cẩm | Canh mọc nấm hương |
| Bát 3 | Miến nấu lòng gà | Miến xào lòng gà, miến măng |
| Bát 4 | Chân giò hầm hạt sen, hoặc canh mọc | Thịt đông múc bát (nhà ít món) |
| Đĩa 1 | Gà luộc nguyên con | Gà luộc chặt sẵn bày đĩa |
| Đĩa 2 | Giò lụa | Chả quế, giò bò |
| Đĩa 3 | Giò thủ | Chả mỡ, chả lá lốt |
| Đĩa 4 | Nem rán | Nem cuốn, chả rán |
| Đĩa 5 | Xôi gấc hoặc xôi đỗ | Bánh chưng thái (nhiều nhà bày bánh chưng thay xôi) |
| Đĩa 6 | Nộm su hào cà rốt, thịt đông | Dưa hành, dưa góp ăn kèm |
Gà luộc, giò thủ, thịt đông, canh măng và xôi gấc đều có bài riêng trong danh mục này. Bài này đi vào hai món hay bị bỏ qua mà lại làm nên "hồn" của mâm cỗ Bắc: canh bóng thập cẩm và nộm su hào, kèm lịch làm cỗ.
Nguyên liệu canh bóng và nộm cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị. Một mâm cỗ Bắc truyền thống thường cho 6 người ngồi; nấu cho 4 người ăn kèm các món khác thì lượng này là vừa.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Bóng bì lợn (heo) khô | 60–80 g | Chọn miếng phồng đều, màu ngà, không vàng sẫm. Bóng cá đắt hơn, nấu cùng cách |
| Xương ống hoặc xương sườn lợn | 500 g | Để ninh nước dùng |
| Giò sống (thịt nạc xay quết) | 200 g | Để viên mọc |
| Nấm hương khô | 15 g (khoảng 8–10 tai) | Ngâm nước ấm |
| Mộc nhĩ | 10 g | Thái chỉ |
| Su hào, cà rốt (cho canh) | 1 củ su hào nhỏ, 1 củ cà rốt | Tỉa hoa nếu muốn đẹp |
| Đậu Hà Lan (đậu hòa lan), súp lơ | 100 g | Không bắt buộc |
| Tôm nõn khô | 20 g | Cho nước ngọt hơn |
| Hành lá, mùi (ngò), hạt tiêu | Mỗi thứ một nắm nhỏ | Rắc lúc múc bát |
| Su hào (cho nộm) | 1 củ to, khoảng 500 g | Củ chắc, vỏ mỏng, không xơ |
| Cà rốt (cho nộm) | 1 củ, khoảng 150 g | Cho màu |
| Lạc (đậu phộng) rang | 40 g (khoảng 3 thìa canh) | Giã dập |
| Rau kinh giới, rau mùi, ớt | Một nắm | Kinh giới là rau thơm "đúng điệu" của nộm Bắc |
| Đường, giấm (hoặc nước cốt chanh), nước mắm | 2 thìa canh đường, 3 thìa canh giấm, 2 thìa canh nước mắm | Trộn thử rồi chỉnh |
| Tỏi | 3 tép | Băm |
Nấu canh bóng thập cẩm
- Ninh nước dùng. Chần xương qua nước sôi, đổ nước đầu, rửa lại rồi ninh với khoảng 2 lít nước, lửa nhỏ. Cách làm nước trong viết kỹ ở bài canh măng móng giò; ở đây chỉ cần nhớ: lửa liu riu và vớt bọt. Thả tôm nõn vào cùng. Ninh khoảng 1 tiếng, khi nước ngả màu vàng nhạt, ngửi có mùi ngọt xương là được.
- Ngâm bóng bì. Bóng bì khô ngâm nước ấm 15–20 phút đến khi mềm, chuyển màu trắng đục. Bóp với vài thìa giấm hoặc nước gừng giã, rửa qua 3–4 lần nước, vắt kiệt. Bóng còn mùi dầu ôi là do chiên bằng dầu cũ — bóp kỹ hơn, vắt đến khi nước vắt ra trong, không còn váng mỡ.
- Thái bóng. Cắt miếng vừa ăn, khoảng 2×4 cm. Đừng thái quá nhỏ: bóng ngậm nước sẽ co lại, mẩu nhỏ trông vụn trong bát.
- Viên mọc. Giò sống trộn với nấm hương và mộc nhĩ thái nhỏ, chút tiêu. Nước dùng sôi lăn tăn thì dùng thìa vê từng viên thả vào. Viên nổi lên, mặt căng là chín; vớt ra để riêng.
- Nấu rau củ. Vớt xương ra, cho su hào, cà rốt vào trước, đậu Hà Lan, súp lơ sau. Nêm muối, nước mắm cho vừa. Rau củ vừa chín tới, cà rốt cắm đũa xuyên mà còn giòn là được.
- Thả bóng sau cùng. Cho bóng bì và viên mọc vào, đun sôi lại khoảng 1–2 phút rồi tắt bếp. Bóng ngấm nước dùng, mềm nhưng còn dai. Nấu lâu bóng nhũn, nát.
- Múc bát. Xếp mỗi thứ một ít cho đều màu, rắc hành lá, mùi, tiêu.
Làm nộm su hào cà rốt
- Thái sợi. Su hào gọt sạch phần xơ dưới vỏ (gọt dày hơn bình thường). Thái sợi dài, to bằng que tăm, hoặc dùng nạo sợi. Cà rốt thái cùng cỡ.
- Bóp muối. Trộn su hào, cà rốt với 1 thìa cà phê muối, để 15 phút. Sợi ra nước, mềm uốn được là được. Rửa lại một lần nước, vắt thật kiệt bằng tay hoặc bọc vải. Bước vắt quyết định nộm giòn hay nhão.
- Pha nước trộn. Hoà đường với giấm và nước mắm, cho tỏi ớt băm. Nếm thấy chua ngọt rõ, mặn nhẹ phía sau.
- Trộn. Trộn sợi su hào với nước trộn, để ngấm 10 phút. Trước khi bày mới cho kinh giới, rau mùi thái nhỏ và rắc lạc. Cho rau thơm sớm, rau sẽ dập, thâm.
Nộm thêm tai lợn luộc thái mỏng hoặc tôm luộc thì sang hơn. Nhà nào thích bò khô thì xé sợi rắc lên.
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Canh bóng nổi váng mỡ, mùi khét. Bóng bì ngâm chưa kỹ. Lần sau ngâm xong phải bóp, vắt, thay nước ít nhất ba lần. Với nồi đã nấu, hớt bớt váng bằng muôi và một tờ giấy thấm nhẹ trên mặt.
- Bóng nhũn như bún. Thả quá sớm. Bóng chỉ cần 1–2 phút trong nước sôi.
- Viên mọc bở, tan. Giò sống mua sẵn ít độ dính, hoặc trộn quá nhiều nấm. Cho thêm nửa thìa cà phê bột năng và quết thêm vài phút.
- Nộm chảy nước, nhạt dần. Chưa vắt kiệt sau khi bóp muối, hoặc trộn quá sớm. Nộm chỉ trộn trước khi ăn 10–20 phút.
- Nộm su hào bị xơ. Gọt vỏ mỏng quá; lớp sát vỏ su hào có xơ dai.
Lịch làm cỗ từ 28 Tết đến sáng mùng Một
Làm mười món trong một buổi sáng là không khả thi với bếp nhà hai bếp nấu. Cách của các bà các mẹ là rải ra từ trước:
- Ngày 27–28: ngâm măng khô (măng cần 1–2 ngày ngâm), mua bóng bì, nấm, mộc nhĩ. Làm thịt đông vì cần một đêm để đông. Giò lụa đặt mua hoặc làm trước.
- Ngày 29 (hoặc 30 với tháng thiếu): luộc măng nhiều lần nước, ninh canh măng móng giò. Làm giò thủ để nén qua đêm. Cuốn nem để sẵn ngăn mát.
- Chiều 30: luộc gà cúng giao thừa, nấu xôi. Ninh nước dùng cho canh bóng và miến.
- Sáng mùng Một: chỉ còn rán nem, hâm canh măng, thả bóng và viên mọc, trộn nộm, thái giò, bày đĩa.
Một mẹo chia bếp: món cần lửa lâu (măng, xương) chiếm bếp từ hôm trước; sáng mùng Một chỉ dùng bếp cho món nhanh. Nồi cơm điện có thể giữ ấm xôi, nồi áp suất rút ngắn thời gian ninh móng giò.
Khác nhau giữa các vùng phía Bắc và cách bày
- Hà Nội và vùng đồng bằng: chuộng canh bóng, canh măng móng giò, giò lụa, chả quế. Món nào cũng thái tỉa gọn, màu nhẹ.
- Vùng núi và trung du: có nơi thêm thịt lợn treo, lạp sườn, măng tươi thay măng khô.
- Vùng biển (Hải Phòng, Quảng Ninh, Nam Định ven biển): nhiều nhà thêm chả mực, chả cá, nem hải sản vào chỗ của nem rán.
Cách bày truyền thống: bốn bát đặt ở giữa mâm, sáu đĩa xếp xung quanh, đĩa gà đặt vị trí trang trọng. Đi kèm luôn có bát nước mắm, đĩa dưa hành hoặc dưa góp để cắt ngấy, và đĩa bánh chưng thái. Mâm cỗ Bắc nhiều mỡ, nhiều đạm, nên dưa hành không phải món phụ mà là thứ giữ cho người ta ăn được qua ba ngày Tết.
Bảo quản và hâm lại
- Canh bóng: để riêng nước dùng và cái (bóng, mọc, rau). Nước dùng giữ ngăn mát 2–3 ngày, hâm sôi lại rồi mới thả cái vào. Bóng đã ngâm nước dùng qua đêm sẽ nhũn.
- Nộm: ăn trong ngày. Su hào đã thái chưa trộn để hộp kín ngăn mát được 1 ngày.
- Các món cỗ đã nấu không để ở nhiệt độ phòng quá 2 tiếng khi trời ấm; mấy ngày rét đậm thì đỡ hơn nhưng vẫn nên cất tủ lạnh sau bữa.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cỗ Tết miền Bắc gồm những món gì?
Phổ biến nhất là bốn bát: canh măng móng giò, canh bóng, miến lòng gà, canh mọc hoặc chân giò hầm; và sáu đĩa: gà luộc, giò lụa, giò thủ, nem rán, xôi gấc, thịt đông hoặc nộm. Mỗi nhà thêm bớt tuỳ lệ và số người.
Bốn bát sáu đĩa nghĩa là gì?
Là cách gọi số món trên mâm cỗ: bốn món đựng bát (món có nước) và sáu món bày đĩa (món khô). Có nơi làm "sáu bát tám đĩa" khi cỗ lớn. Số chẵn và sự cân bằng giữa món nước, món khô là điều người ta giữ.
Bóng bì ngâm bao lâu thì nấu được?
Ngâm nước ấm khoảng 15–20 phút đến khi mềm và trắng đục. Sau đó bóp với giấm hoặc gừng, rửa vài lần nước rồi vắt kiệt. Bóng chỉ thả vào canh ở phút cuối.
Nộm su hào làm trước được không?
Được thái và bóp muối trước một ngày, cất hộp kín ngăn mát. Riêng phần trộn nước, rau thơm và lạc thì để sát giờ ăn, nếu không nộm ra nước và mất giòn.
Nấu cỗ Tết một mình nên bắt đầu từ ngày nào?
Nên bắt đầu từ 27–28 Tết với các món cần thời gian như ngâm măng, làm thịt đông, giò thủ. Sáng mùng Một chỉ để lại món nhanh như rán nem, thả canh, trộn nộm, bày đĩa.