Mứt dừa, mứt gừng, mứt khoai lang là ba thứ mứt Tết dễ làm ở nhà nhất: ướp nguyên liệu với đường một đêm rồi sên trên chảo đến khi nước đường cạn và kết tinh thành lớp áo trắng. Mỗi mẻ mất 1–2 tiếng sên, cộng một đêm ướp. Bước khó là canh lửa lúc cuối: chậm tay một chút đường cháy vàng, nhanh tay quá thì mứt ướt, dính.
Nguyên tắc chung của mứt sên đường
Ba loại mứt cùng một nguyên lý: đường hút nước từ dừa, gừng, khoai ra (ướp), đun cho nước bay hơi đến khi dung dịch đường quá đặc (sên), rồi tiếp tục đảo khi tắt bếp để đường kết tinh lại thành hạt nhỏ trắng bám quanh miếng mứt. Mứt ra lớp áo trắng mịn, cầm không dính tay là thành công.
- Dùng chảo chống dính hoặc chảo gang rộng lòng, đảo bằng đũa dài hoặc thìa gỗ. Mứt dừa dễ gãy, chỉ đảo nhẹ.
- Lửa vừa lúc đầu, lửa nhỏ khi nước đường bắt đầu sệt.
- Mứt là món rất nhiều đường. Người cần hạn chế đường nên ăn ít, có thể giảm đường khi ướp nhưng mứt sẽ khó kết tinh và mau hỏng hơn.
Nguyên liệu (mỗi loại một mẻ, đủ cho nhà 4 người dùng và đãi khách ngày Tết)
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Mứt dừa | ||
| Cùi dừa bánh tẻ | 1 kg (khoảng 2 trái) | Cùi dày vừa, không quá non mềm, không quá già cứng |
| Đường cát trắng | 500–600 g | Mứt dừa non (miền Nam) có thể thêm 2–3 thìa canh sữa đặc |
| Màu tự nhiên | Mỗi màu 2–3 thìa canh nước | Lá dứa (xanh), gấc (đỏ cam), lá cẩm (tím), chanh dây (vàng) |
| Mứt gừng | ||
| Gừng | 500 g | Củ to, vỏ mỏng, ít xơ |
| Đường cát trắng | 400–500 g | |
| Chanh | 1 quả | Giữ màu gừng trắng ngà |
| Muối | 1 thìa canh | Ngâm gừng |
| Mứt khoai lang | ||
| Khoai lang ruột vàng hoặc cam | 1 kg | Khoai dẻo, không bị sùng |
| Đường cát trắng | 400–500 g | |
| Vôi ăn trầu (không bắt buộc) | 1 thìa cà phê pha 2 lít nước | Chỉ lấy nước trong để ngâm; thay bằng nước muối loãng cũng được |
Làm mứt dừa
- Gọt cùi. Gọt sạch lớp vỏ nâu bên ngoài cùi dừa. Sót vỏ nâu thì mứt có đốm sẫm.
- Bào lát. Bào theo chiều dài miếng cùi thành lát mỏng 1–2 mm, dài 8–10 cm. Muốn mứt sợi thì nạo sợi to.
- Rửa và chần. Rửa dừa qua vài lần nước lạnh, bóp nhẹ cho trôi bớt nước cốt. Chần nhanh 1–2 phút trong nước sôi, vớt ra ngâm nước lạnh. Dừa trắng hơn, bớt dầu nên mứt khô và để lâu hơn.
- Ướp đường. Để ráo, trộn với đường (chia ra nhiều phần nếu làm nhiều màu, mỗi phần trộn một màu). Để 6–8 tiếng hoặc qua đêm đến khi đường tan hết thành nước, dừa trong và mềm dẻo.
- Sên. Đổ cả dừa và nước đường vào chảo, lửa vừa. Đảo nhẹ đến khi nước sôi, sủi bọt to. Khi nước đường sánh lại, bọt nhỏ và dày thì hạ lửa nhỏ.
- Chờ đường kết tinh. Nước đường cạn gần hết, đáy chảo bắt đầu xuất hiện vệt trắng đục. Tắt bếp, tiếp tục đảo đều tay. Đường kết thành lớp áo trắng mịn bám quanh từng lát dừa, mứt rời nhau ra.
- Hong khô. Trải mứt ra mâm, để nơi thoáng hoặc phơi nắng nhẹ 1–2 giờ cho khô mặt. Mứt dừa non thì không phơi, để mềm dẻo.
Làm mứt gừng
- Cạo vỏ, thái lát. Cạo vỏ bằng thìa, thái lát mỏng khoảng 2 mm theo chiều dọc củ. Thái dọc thớ thì lát gừng dài, đẹp và ít gãy.
- Ngâm. Ngâm gừng vào nước muối loãng 2–3 tiếng cho bớt cay và giữ màu. Rửa lại.
- Luộc bớt cay. Luộc gừng trong nước sôi 5 phút, đổ nước, làm thêm một lần nữa. Nếm thử: còn cay ấm vừa phải là được; muốn cay nhiều thì luộc một lần.
- Ướp. Vắt ráo, trộn với đường và nước cốt nửa quả chanh. Ướp qua đêm.
- Sên. Đun lửa vừa đến khi nước đường sánh, hạ lửa nhỏ, đảo đều đến khi gần cạn. Tắt bếp, đảo tiếp đến khi đường kết tinh trắng bao quanh lát gừng.
- Phơi. Hong nơi thoáng hoặc phơi nắng 1 buổi cho khô hẳn, lát gừng giòn nhẹ ngoài, dẻo trong.
Làm mứt khoai lang
- Cắt khoai. Gọt vỏ, cắt thanh vuông cạnh 1 cm, dài 5–6 cm.
- Ngâm cho chắc. Ngâm khoai trong nước vôi trong (pha vôi ăn trầu với nước, để lắng, chỉ chắt phần nước trong) khoảng 1–2 tiếng. Khoai chắc lại, khi sên không bị nát. Rửa lại ít nhất 3–4 lần nước cho hết vị vôi. Không có vôi thì ngâm nước muối loãng; mứt mềm hơn một chút.
- Chần. Chần khoai trong nước sôi 3–5 phút đến khi mép thanh hơi trong. Vớt ra, để ráo.
- Ướp đường. Trộn đường, để 4–6 tiếng đến khi đường tan.
- Sên. Như hai loại trên. Khoai mềm hơn nên đảo bằng cách lắc chảo hoặc dùng đũa đảo rất nhẹ.
- Hong. Trải mứt cho nguội, khô mặt.
Khoai lang dẻo phơi khô (không sên) là kiểu khác: khoai hấp chín, cắt lát hoặc thanh, phơi nắng 3–4 ngày đến khi dẻo, ngọt tự nhiên. Kiểu này ít đường hơn, hợp với người hạn chế ngọt.
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Mứt ướt, dính, không ra áo đường. Tắt bếp quá sớm khi nước đường còn loãng. Bật lại lửa nhỏ, sên tiếp đến khi thấy vệt trắng ở đáy chảo.
- Mứt vàng sẫm, có vị đắng cháy. Lửa lớn ở giai đoạn cuối, đường bị caramel. Hạ lửa sớm hơn và đảo liên tục.
- Mứt dừa gãy vụn. Đảo mạnh, hoặc dừa quá non. Dùng đũa đảo, lắc chảo.
- Mứt gừng xơ, dai. Gừng già. Chọn củ to vừa, cắt thử thấy ít xơ.
- Mứt khoai nát. Khoai bở quá, không ngâm, hoặc chần quá lâu.
- Mứt chảy nước sau vài ngày. Chưa khô hẳn hoặc để hộp không kín, trời nồm. Hong lại hoặc sấy nhẹ ở lò 80–90 °C 20–30 phút.
- Mứt bị mốc. Mứt ẩm, ít đường. Có mốc thì bỏ hộp đó.
Biến tấu và cách bày khay mứt
- Mứt dừa non miền Nam: dừa non sợi to, sên với sữa đặc hoặc nước cốt dừa, mềm dẻo, ngọt béo, không phơi khô.
- Mứt dừa nhiều màu: chia dừa ra ướp với từng màu tự nhiên; bày thành khay sáu, bảy màu.
- Mứt gừng dẻo: không sên đến khi kết tinh, dừng lúc nước đường sánh, gừng bóng và dẻo.
- Mứt bí, mứt cà rốt, mứt quất (tắc): làm theo cùng nguyên lý; quất phải khía và ép bớt hạt, ngâm bớt chát trước.
Khay mứt Tết ở miền Bắc thường có mứt gừng, mứt bí, mứt sen; miền Nam có mứt dừa, mứt me, mứt gừng, mứt tắc. Ăn kèm trà nóng. Mứt gừng cay ấm đặc biệt hợp những ngày rét.
Bảo quản
- Mứt khô (đã kết tinh, hong khô): hũ thuỷ tinh hoặc hộp kín, nơi khô ráo, dùng trong 1–2 tháng.
- Mứt dẻo, mứt dừa non: ngăn mát 2–3 tuần.
- Trời nồm ẩm cuối đông miền Bắc là thời điểm mứt dễ chảy nước nhất; đậy nắp ngay sau khi lấy.
Câu hỏi thường gặp
Làm mứt dừa bao nhiêu đường cho 1 kg dừa?
Phổ biến là 500–600 g đường cho 1 kg cùi dừa. Ít đường hơn thì mứt khó lên áo trắng và mau ẩm; nhiều hơn thì ngọt gắt.
Vì sao mứt dừa không ra đường trắng?
Thường do tắt bếp quá sớm khi nước đường còn loãng, hoặc trời quá ẩm. Bật lửa nhỏ sên tiếp đến khi đáy chảo xuất hiện vệt trắng, rồi tắt bếp đảo đều để đường kết tinh.
Làm mứt gừng sao cho bớt cay?
Ngâm gừng thái lát trong nước muối loãng 2–3 tiếng, rồi luộc 1–2 lần nước, mỗi lần khoảng 5 phút. Luộc càng nhiều lần thì càng bớt cay.
Mứt khoai lang có cần ngâm vôi không?
Không bắt buộc. Ngâm nước vôi trong giúp khoai chắc, không nát khi sên; phải dùng vôi ăn trầu, chỉ lấy nước trong và rửa lại kỹ. Không có vôi thì ngâm nước muối loãng, mứt mềm hơn chút.
Mứt tự làm để được bao lâu?
Mứt khô kết tinh đựng hộp kín nơi khô ráo dùng được 1–2 tháng. Mứt dẻo như dừa non nên để ngăn mát và ăn trong 2–3 tuần.