Kho quẹt chay là chén nước kho sệt như mật, mặn ngọt cay nồng tiêu, lổn nhổn những hạt "tóp mỡ chay" giòn rụm làm từ đậu phụ chiên và nấm, dùng để chấm rau củ luộc hoặc chan cơm nóng. Nấu khoảng 30 phút cho 4 người. Khó nhất là canh độ sệt: lửa to hay để lâu một chút là đường cháy đắng, cạn cứng thành kẹo; nhấc sớm thì loãng, không bám rau.
Kho quẹt vốn là món của miền Nam, kiểu mặn thường làm với nước mắm và tóp mỡ. Bản chay đổi nước mắm sang nước tương và đổi tóp mỡ sang đậu chiên, nấm chiên.
Nguyên liệu cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị. Nước tương mỗi loại mặn khác nhau nên nêm từ từ.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Nước tương (xì dầu) | 100 ml (khoảng 7 thìa canh) | Một phần thay bằng nước mắm chay nếu có |
| Đường thốt nốt hoặc đường nâu | 50–60 g (4 thìa canh) | Cho màu đẹp và vị ngọt sâu hơn đường trắng |
| Nước lọc hoặc nước dừa | 100 ml | Nước dừa ngọt và bóng hơn |
| Đậu phụ trắng | 1 bìa (150 g) | Cắt hạt lựu nhỏ, chiên giòn làm "tóp mỡ" |
| Nấm hương khô | 5–6 cái | Ngâm, băm nhỏ |
| Sả | 2 cây | Băm nhuyễn |
| Gừng | 1 lát to | Băm |
| Ớt | 2–3 quả | Băm, bớt tuỳ khẩu vị |
| Tiêu đen | 1–2 thìa cà phê | Đập dập hoặc xay thô |
| Dầu ăn | 150 ml | Phần lớn để chiên, chắt dùng lại |
| Rau củ luộc | 1–1,2 kg tổng | Bắp cải, su su, cà rốt, đậu bắp, đậu que, bông cải, cà tím, khổ qua, đọt bí |
Làm "tóp mỡ chay"
- Đậu phụ cắt hạt lựu nhỏ cỡ 0,7 cm, thấm thật khô.
- Dầu nóng vừa, thả đậu vào chiên, đảo thưa. Để đến khi hạt đậu vàng sậm, cứng giòn, nghe tiếng lách cách khi đảo, mất khoảng 8–10 phút. Hạt đậu chiên vàng nhạt sẽ mềm lại khi kho.
- Vớt ra giấy thấm. Nấm hương băm nhỏ, vắt khô, chiên nhanh đến khi giòn thơm, vớt ra.
Kho nước quẹt
- Để lại khoảng 2 thìa canh dầu trong nồi nhỏ (nồi đất hoặc nồi đáy dày càng tốt). Phi sả, gừng lửa vừa đến khi vàng thơm.
- Cho đường vào, khuấy nhẹ đến khi đường tan và bắt đầu chuyển màu vàng nâu nhạt. Rót ngay nước tương và nước vào (đứng xa, sẽ xèo bốc hơi).
- Thêm ớt, một nửa lượng tiêu. Đun lửa nhỏ, khuấy thường xuyên, khoảng 10–15 phút.
- Cách thử độ sệt: nhúng thìa vào, nhấc lên, nước kho phủ một lớp bóng trên lưng thìa, vạch ngón tay qua để lại đường rõ. Hoặc nhỏ một giọt lên đĩa, để nguội vài giây, giọt dày như mật ong là được. Kho quẹt nguội sẽ đặc thêm, nên dừng khi còn hơi loãng hơn mức muốn.
- Tắt bếp, cho "tóp mỡ" đậu chiên và nấm chiên vào, rắc nốt tiêu. Đảo nhẹ. Cho tóp sau khi tắt bếp để hạt còn giòn.
Luộc rau củ để chấm
- Cắt rau củ miếng vừa gắp. Luộc theo thứ tự trong cùng một nồi nước sôi có chút muối: củ cứng trước (cà rốt, su su), rồi bông cải, đậu que, bắp cải, sau cùng là đậu bắp, cà tím, đọt bí. Mỗi loại vừa chín tới là vớt; luộc rau giữ màu xanh thì nước phải sôi mạnh, nhiều nước, không đậy nắp.
- Muốn rau giòn xanh lâu thì vớt ra thả vào thau nước lạnh vài giây rồi để ráo.
- Xếp rau lên mẹt hoặc đĩa lớn theo từng màu, đặt chén kho quẹt ở giữa. Ăn kèm cơm trắng nóng hoặc cơm cháy.
Chọn rau chấm theo mùa và thời gian luộc
Một mẹt rau chấm kho quẹt ngon là mẹt có đủ ba kiểu: rau giòn ngọt (bắp cải, su su, cà rốt), rau mềm béo (cà tím, đậu bắp, bí) và một thứ hơi đắng để cân vị mặn ngọt (khổ qua, đọt lang, rau dền). Thời gian dưới đây tính từ lúc thả vào nồi nước đã sôi mạnh.
| Rau củ | Cắt thế nào | Luộc khoảng | Dấu hiệu vừa chín |
|---|---|---|---|
| Cà rốt | Que dài hoặc lát xéo | 4–5 phút | Cắm đũa xuyên được, còn giòn |
| Su su | Múi cau | 3–4 phút | Chuyển hơi trong |
| Bông cải xanh, súp lơ | Tách bông nhỏ | 2–3 phút | Xanh đậm hơn, cuống cắm đũa được |
| Đậu que | Để nguyên hoặc cắt đôi | 3 phút | Xanh bóng, bẻ còn giòn |
| Bắp cải | Cắt miếng to | 2–3 phút | Lá mềm, cuống hơi giòn |
| Đậu bắp | Để nguyên, cắt cuống | 2 phút | Xanh bóng, chưa xẹp |
| Cà tím | Bổ dọc, ngâm nước muối trước | 3–4 phút (hoặc hấp) | Ruột mềm, vỏ còn màu tím |
| Đọt bí, đọt lang | Ngắt ngọn non | 1 phút | Vừa xẹp lá |
| Khổ qua | Bỏ ruột, thái lát dày | 2–3 phút | Hơi trong, còn giòn |
Mùa mưa ở miền Tây có thêm bông điên điển, bông súng, rau nhút; mùa lạnh ở miền Bắc có su hào, cải bắp, cải làn. Rau nào luộc được thì chấm kho quẹt được, chỉ cần rau tươi và luộc vừa tới.
Lỗi hay gặp và cách sửa
| Lỗi | Vì sao | Cách sửa |
|---|---|---|
| Kho quẹt đắng | Đường thắng quá màu, lửa to, sả cháy | Lửa nhỏ, rót nước tương ngay khi đường vàng nâu nhạt; sả chỉ phi vàng |
| Nguội đông cứng như kẹo | Kho quá lâu, nhiều đường | Đun lại với 2–3 thìa nước nóng, khuấy tan |
| Loãng, không bám rau | Nhấc sớm | Kho thêm vài phút lửa nhỏ, thử bằng giọt trên đĩa |
| Mặn chát | Nước tương mặn, cạn nhiều | Thêm nước dừa và chút đường, đun lại |
| Tóp đậu mềm oặt | Chiên chưa đủ giòn, cho vào lúc đang kho | Chiên vàng sậm, cho sau khi tắt bếp |
| Dính khê đáy nồi | Không khuấy, nồi đáy mỏng | Dùng nồi đáy dày, khuấy đều; khê rồi thì múc phần trên, bỏ đáy |
Biến tấu và vùng miền
- Kho quẹt chay tiêu xanh: thêm một nắm tiêu xanh tươi đập dập vào phút cuối, cay thơm.
- Kho quẹt nấm đùi gà: thay đậu bằng nấm đùi gà thái hạt lựu chiên giòn, dai hơn.
- Kho quẹt nước dừa: thay hết nước lọc bằng nước dừa, thêm 2 thìa nước cốt dừa cuối cùng cho béo, kiểu miền Tây.
- Kiểu Huế, miền Trung: người Huế có món ruốc kho, mắm kho chấm rau; bản chay thì kho nước tương đậm, nhiều ớt và sả hơn.
- Kiểu Bắc: tương đương là chén tương bần hoặc nước tương gừng chấm rau luộc; ai thích vị kho quẹt thì làm như trên, bớt ngọt.
- Cơm cháy chấm kho quẹt: cơm cháy chiên giòn chấm kho quẹt là món ăn chơi rất hợp ngày mưa.
Một chén kho quẹt khá mặn và ngọt. Mỗi người chấm vừa phải; nhà có người cần ăn nhạt thì pha loãng phần của họ với chút nước sôi và chanh.
Bảo quản và hâm lại
- Kho quẹt (chưa trộn tóp) để hũ thuỷ tinh sạch, ngăn mát 5–7 ngày. Món mặn ngọt đậm nên giữ được lâu hơn món kho thường.
- Tóp đậu chiên để riêng hộp kín, khi ăn mới trộn cho giòn.
- Hâm: đun nhỏ lửa với 1–2 thìa nước, hoặc quay vi sóng 20–30 giây.
- Rau luộc ăn trong bữa, không để qua đêm.
Câu hỏi thường gặp
Kho quẹt chay làm bằng gì?
Nước tương, đường thốt nốt hoặc đường nâu, sả, ớt, tiêu kho sệt lại, thêm đậu phụ và nấm chiên giòn thay cho tóp mỡ. Ăn chấm rau củ luộc hoặc chan cơm.
Kho quẹt bao lâu thì sệt?
Khoảng 10–15 phút lửa nhỏ sau khi cho nước tương. Thử bằng cách nhỏ một giọt ra đĩa, nguội vài giây đặc như mật ong là được; kho quẹt còn đặc thêm khi nguội.
Vì sao kho quẹt bị đắng?
Thường do thắng đường quá màu, lửa to hoặc sả phi cháy. Rót nước tương khi đường vừa vàng nâu nhạt và giữ lửa nhỏ suốt quá trình kho.
Kho quẹt chay chấm rau gì ngon?
Bắp cải, su su, cà rốt, đậu bắp, đậu que, bông cải, cà tím, khổ qua và đọt bí luộc. Cơm cháy chiên giòn chấm kho quẹt cũng rất hợp.
Kho quẹt chay để được mấy ngày?
Phần nước kho để hũ sạch trong ngăn mát khoảng 5–7 ngày. Tóp đậu chiên để riêng, khi ăn mới trộn vào để còn giòn.