Nấm kho tiêu và nấm kho sả là hai món mặn chay ăn với cơm trắng: nấm săn chắc, thấm nước tương ngọt mặn, cay nồng tiêu hoặc thơm sả, nước kho sệt bóng chan cơm. Mỗi món nấu khoảng 35–40 phút cho 4 người. Khó nhất là làm nấm "săn" trước khi kho: bỏ qua bước này nấm ra nước liên tục, món kho thành canh nhạt, nấm mềm nhũn.
Chọn nấm nào để kho
| Loại nấm | Khi kho | Hợp kiểu |
|---|---|---|
| Nấm đùi gà | Dai, chắc như thịt, không nát | Kho tiêu, kho sả, cắt khoanh như sò điệp |
| Nấm rơm | Giòn sật, ngọt, ra nhiều nước | Kho tiêu, kho với đậu |
| Nấm hương (đông cô) tươi hoặc khô | Thơm đậm, dai | Kho tiêu, trộn với nấm khác cho thơm |
| Nấm bào ngư | Mềm, xé sợi, dễ nhũn | Kho sả ớt khô kiểu "ruốc nấm" |
| Nấm kim châm | Mềm, dễ dai nhách nếu kho lâu | Chỉ kho nhanh hoặc rim |
Mâm có hai món kho thì nên dùng hai loại nấm khác nhau: đùi gà cho món kho sả, nấm rơm trộn nấm hương cho món kho tiêu.
Nguyên liệu cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị.
Nấm kho tiêu
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Nấm rơm | 300 g | Nấm búp, chưa nở dù |
| Nấm hương khô | 20 g (6–8 cái) | Ngâm mềm, giữ nước ngâm |
| Đậu phụ chiên (tuỳ chọn) | 2 bìa | Thêm đạm, cho món no hơn |
| Nước tương | 3 thìa canh (45 ml) | |
| Đường | 1 thìa canh | Đường thốt nốt cho màu đẹp hơn |
| Tiêu đen hạt | 1 thìa canh | Đập dập, không xay mịn |
| Nước màu (đường thắng) | 1 thìa cà phê | Hoặc thay bằng nước tương đậm màu |
| Gừng | 1 lát to | Băm nhỏ |
| Dầu ăn | 2 thìa canh |
Nấm kho sả
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Nấm đùi gà | 400 g | Cắt khoanh dày 1,5 cm |
| Sả | 5 cây | 3 cây băm nhỏ, 2 cây đập dập cắt khúc |
| Ớt | 2 quả | Bớt nếu nhà có trẻ nhỏ |
| Nước tương | 2 thìa canh | |
| Muối | 1/2 thìa cà phê | Sả kho hợp vị mặn của muối hơn là toàn nước tương |
| Đường | 1 thìa canh | |
| Nước dừa tươi | 150 ml (tuỳ chọn) | Thay nước lọc, ngọt và bóng hơn |
| Dầu ăn | 3 thìa canh |
Bước chung: làm nấm săn
- Rửa nhanh: nấm như miếng bọt biển, ngâm lâu sẽ hút nước. Nấm rơm cắt chân đất, ngâm nước muối loãng 5 phút rồi xả nhanh. Nấm đùi gà chỉ cần lau hoặc rửa nhanh dưới vòi.
- Ráo kỹ: để rổ 15 phút hoặc thấm khăn.
- Làm săn: chọn một trong hai cách. Chần: thả nấm vào nước sôi có chút muối 1–2 phút, vớt ra, bóp nhẹ cho ra bớt nước. Hợp nấm rơm. Áp chảo khô: cho nấm vào chảo nóng không dầu, đảo đến khi nấm ra nước, rồi nước cạn hẳn, mặt nấm se lại, thơm mùi nấm nướng. Hợp nấm đùi gà. Cách áp chảo cho nấm dai và thơm hơn.
Nấu nấm kho tiêu
- Nấm rơm đã chần để nguyên hoặc bổ đôi; nấm hương ngâm cắt đôi.
- Ướp nấm với nước tương, đường, một nửa lượng tiêu, gừng băm khoảng 15 phút.
- Đun nóng dầu trong nồi đất hoặc nồi đáy dày, cho nấm và cả nước ướp vào, đảo lửa lớn 2–3 phút cho nấm áo màu.
- Thêm nước màu, 100 ml nước ngâm nấm hương (lọc cặn). Thả đậu chiên nếu có. Sôi thì hạ lửa nhỏ, kho 15–20 phút.
- Kho đến khi nước rút còn khoảng 1/4, sệt, sủi bọt to và chậm, nấm bóng màu cánh gián. Rắc nốt tiêu đập dập, đảo đều, tắt bếp. Tiêu cho cuối mới giữ được mùi nồng; cho từ đầu tiêu sẽ đắng và mất mùi.
Nấu nấm kho sả
- Nấm đùi gà áp chảo săn như trên. Có thể khía ô vuông trên mặt khoanh nấm cho đẹp và thấm.
- Ướp nấm với nước tương, muối, đường, 1 thìa sả băm, 15 phút.
- Phi phần sả băm còn lại với dầu lửa vừa đến khi sả vàng nhạt, thơm ngát. Vớt một nửa sả phi ra để rắc mặt sau.
- Cho nấm vào áp hai mặt cho vàng mép, thêm sả cây đập dập, ớt, nước dừa hoặc 100 ml nước.
- Kho nhỏ lửa 15 phút, trở mặt nấm một lần, đến khi nước sệt bám vào nấm, mép nấm hơi caramel nâu sậm.
- Bày ra đĩa, rắc sả phi giòn đã để riêng và ớt thái lát.
Kho trong nồi đất hay nồi thường
Nồi đất (niêu, tộ) giữ nhiệt đều và lâu, nước kho rút chậm mà không khê, nên món kho sệt bóng hơn và vẫn nóng khi bưng lên mâm. Nồi đất mới phải ngâm nước và đun thử nước vo gạo trước khi dùng, khi đang nóng không đặt xuống nền lạnh hoặc đổ nước lạnh vào kẻo nứt. Không có nồi đất thì dùng nồi inox đáy dày hoặc chảo gang, giữ lửa nhỏ hơn một nấc và khuấy đáy vài lần. Nồi đáy mỏng dễ khê đúng ở những phút cuối khi nước đã sệt, đó là lúc cần đứng cạnh bếp.
Lỗi hay gặp và cách sửa
| Lỗi | Vì sao | Cách sửa |
|---|---|---|
| Nấm ra nước mãi, món loãng | Bỏ qua bước làm săn, ngâm nấm lâu | Chần hoặc áp chảo khô trước; đang kho thì mở nắp, tăng lửa cho rút nước |
| Nấm dai nhách như cao su | Kho quá lâu (nấm kim châm, bào ngư) | Nấm mỏng chỉ kho 10 phút; dùng nấm đùi gà, nấm rơm cho món kho lâu |
| Nấm có mùi hăng, ngái | Nấm không tươi, không chần | Chần nước sôi có gừng; chọn nấm khô ráo, không nhớt |
| Mặn gắt | Nước tương mỗi loại độ mặn khác nhau; nước kho cạn quá | Nêm nước tương từ từ; thêm nước dừa hoặc đậu phụ để cân lại |
| Sả đắng, cháy đen | Phi lửa to, phi quá lâu | Lửa vừa, thấy vàng nhạt là vớt, sả tiếp tục sẫm sau khi vớt |
| Màu nhợt nhạt | Thiếu nước màu, kho lửa lớn quá nhanh | Thêm nước màu một chút, kho lửa nhỏ lâu hơn |
Biến tấu và ăn kèm
- Kho tộ kiểu Nam: kho nấm rơm với nước dừa, đường thốt nốt, tiêu xanh nguyên chùm, trong tộ đất. Vị ngọt rõ.
- Kho kiểu Bắc: ít ngọt, mặn đậm hơn, nhiều tiêu, có nhà thêm vài lát riềng.
- Kho kiểu Huế, miền Trung: thêm ớt bột, sả nhiều, vị cay mặn đậm, chan cơm.
- Nấm kho với mít non hoặc củ cải: mít non luộc trước, kho chung, mít ngấm nước kho như thịt.
- "Ruốc nấm" sả ớt: nấm bào ngư xé sợi, áp chảo kiệt nước, rim với sả, ớt, nước tương đến khi khô tơi. Để được vài ngày, ăn với cơm, xôi, cháo.
- Kho với đậu hũ ky: thêm tàu hũ ky chiên cuộn, hút nước kho rất ngon.
Ăn kèm: cơm trắng nóng, dưa leo, rau luộc (đậu bắp, cải luộc), canh rau thanh như canh bí, canh rau ngót. Món kho mặn đậm, canh phải nhạt nhẹ để cân.
Bảo quản và hâm lại
- Để nguội, cho hộp kín, ngăn mát 3 ngày. Món kho để qua đêm thường thấm hơn.
- Hâm lại bằng nồi nhỏ, thêm 2–3 thìa nước, đun sôi lại là được. Đừng hâm nhiều lần, nấm sẽ dai.
- Ruốc nấm rim khô để hộp kín ngăn mát được khoảng 1 tuần.
- Nấm tươi chưa nấu: để túi giấy trong ngăn mát, dùng trong 2–3 ngày; nấm rơm hỏng nhanh nhất, nên mua đâu nấu đó.
Câu hỏi thường gặp
Nấm kho tiêu dùng nấm gì ngon?
Nấm rơm cho độ giòn và ngọt, nấm hương cho mùi thơm, nấm đùi gà cho độ dai như thịt. Trộn nấm rơm với nấm hương là kiểu phổ biến.
Làm sao nấm kho không bị ra nước?
Làm săn nấm trước khi kho bằng cách chần nhanh rồi bóp ráo, hoặc áp chảo khô đến khi nước nấm cạn. Rửa nấm nhanh, không ngâm lâu.
Nấm kho bao lâu thì được?
Sau khi làm săn, kho lửa nhỏ khoảng 15–20 phút đến khi nước sệt, sủi bọt to và chậm. Kho lâu hơn nấm dai và mặn dần.
Khi nào cho tiêu vào nấm kho?
Ướp một nửa từ đầu cho thấm, rắc nửa còn lại khi gần tắt bếp. Tiêu đun lâu sẽ mất mùi nồng và có thể đắng.
Nấm kho để được mấy ngày?
Khoảng 3 ngày trong ngăn mát, hộp kín. Hâm lại một lần cho mỗi bữa ăn, đừng hâm đi hâm lại nhiều lần.