Cá trắm kho riềng là những khúc cá trắm dày kho trong niêu đất với riềng, gừng, thịt ba chỉ, nước hàng và nước mắm, lửa nhỏ nhiều giờ đến khi thịt cá săn chắc, màu nâu cánh gián, xương mềm ăn được. Ở nhà cho 4 người mất khoảng 4–5 tiếng, phần lớn là để niêu tự liu riu trên bếp. Khó nhất là giữ lửa đủ nhỏ để cá không cháy đáy, và khúc cá không vỡ suốt chừng ấy giờ.
Nguyên liệu cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị. Cá trắm đen chắc thịt, thơm hơn trắm cỏ; trắm cỏ dễ mua, rẻ hơn, thịt mềm hơn một chút.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Cá trắm (khúc giữa thân) | 1–1,2 kg | Cắt khúc dày 3–4 cm |
| Thịt ba chỉ | 200–300 g | Thái miếng mỏng, lót đáy hoặc xen kẽ |
| Riềng | 150 g | Một nửa thái lát lót đáy, nửa còn lại giã ướp |
| Gừng | 50 g | Thái lát, một phần thái sợi |
| Hành khô, tỏi | 4 củ hành, 4 tép tỏi | Băm |
| Nước mắm | 4–5 thìa canh (60–75 ml) | Nước mắm ngon, độ đạm vừa |
| Nước hàng (nước màu) | 2–3 thìa canh | Tự thắng từ 3 thìa canh đường, hoặc mua sẵn |
| Đường | 1 thìa canh | Cân vị |
| Ớt khô hoặc ớt tươi, hạt tiêu | 3–4 quả ớt, 1 thìa cà phê tiêu | |
| Mẻ hoặc nước cốt chanh | 1 thìa canh | Tuỳ chọn, cho vị chua nhẹ |
| Nước chè xanh đặc hoặc nước dừa | 400–500 ml | Hoặc nước lọc; chè xanh được nhiều nơi dùng để cá thơm và chắc |
| Mỡ lợn | 2 thìa canh | Rưới lên mặt để cá bóng, không khô |
Sơ chế cá
- Đánh vảy, mổ bụng. Cá trắm đánh vảy sạch, cắt vây, bỏ ruột, cạo hết lớp màng đen trong bụng; màng đen là nơi giữ mùi bùn nhiều nhất. Cắt khúc dày 3–4 cm, khúc mỏng sẽ khô và vỡ khi kho lâu.
- Khử tanh. Xát muối hạt và gừng, rửa lại, lau thật khô, như cách đã nói kỹ ở bài chả cá nghệ thì là.
- Rán sơ (tuỳ chọn). Nhiều nhà áp chảo mặt cắt khúc cá đến khi vàng se, khoảng 2 phút mỗi mặt. Lớp vỏ se giúp khúc cá giữ hình suốt nhiều giờ kho.
Chuẩn bị niêu đất
Niêu đất giữ nhiệt đều, toả nhiệt chậm nên cá chín từ từ, ít cháy đáy hơn nồi kim loại mỏng. Niêu mới mua cần ngâm nước 1–2 tiếng, lau khô rồi mới đặt lên bếp. Luôn đặt niêu lên bếp từ lúc còn nguội, tăng lửa dần; đặt niêu lạnh lên lửa to hoặc đổ nước lạnh vào niêu đang nóng là niêu dễ nứt. Bếp từ không dùng được niêu đất thường; khi đó thay bằng nồi gang hoặc nồi đáy dày.
Ướp và kho
- Ướp cá. Giã nửa số riềng với hành, tỏi. Trộn với nước mắm, 2 thìa canh nước hàng, đường, tiêu, mẻ (nếu dùng). Ướp cá ít nhất 1 tiếng, lật một lần. Cá ngấm khi thịt mặt cắt chuyển màu nâu nhạt.
- Lót đáy niêu. Xếp một lớp riềng thái lát và gừng xuống đáy, rồi một lớp thịt ba chỉ. Lớp riềng và thịt này đỡ cho cá không chạm đáy niêu, không cháy; khi kho lâu, mỡ thịt chảy ra thấm vào cá.
- Xếp cá. Xếp khúc cá đứng hoặc nằm sát nhau một lớp, nếu nhiều thì hai lớp, xen riềng gừng, ớt ở giữa. Đổ hết phần nước ướp lên.
- Thêm nước. Đổ nước chè xanh hoặc nước dừa, hoặc nước lọc, vừa xâm xấp ngang mặt cá. Rưới mỡ lợn lên trên.
- Đun sôi rồi hạ lửa nhỏ nhất. Đun lửa vừa đến khi sôi, vớt bọt, sau đó hạ lửa nhỏ nhất có thể, nước chỉ hơi gợn. Đậy nắp hé. Kho 3–4 tiếng. Cứ 40–45 phút kiểm tra một lần: nước cạn xuống dưới nửa khúc cá thì thêm nước sôi (không thêm nước lạnh), dùng thìa múc nước kho rưới lên mặt. Không đảo, không lật cá.
- Rút nước. Giờ cuối, mở vung, để nước kho cạn dần đến khi chỉ còn sánh như mật, bám bóng quanh khúc cá. Nếm và điều chỉnh mặn ngọt lúc này, vì kho lâu nước rút làm vị đậm lên.
Cá đạt khi thịt săn, màu nâu cánh gián đều tới lõi, dùng đũa gắp thử một mẩu thấy thớ chắc, xương dăm nhỏ mềm, xương sống cắn được. Cá kho đến mức đó thì ăn được cả xương nhỏ.
Nước hàng, chỉ nói một câu
Nước hàng (nước màu) là đường thắng trên lửa nhỏ đến màu cánh gián, rồi đổ chút nước sôi vào khuấy tan; thắng quá sang nâu đen là đắng. Ngại thắng đường thì mua chai nước màu sẵn cũng được, dùng ít hơn vì màu đậm.
Lỗi hay gặp và cách sửa
| Hiện tượng | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Cháy đáy niêu | Lửa to, nước cạn, không lót riềng thịt | Lót đáy đủ dày, lửa nhỏ nhất, kiểm tra nước định kỳ |
| Khúc cá vỡ nát | Đảo, lật; cá mỏng; sôi mạnh | Cắt khúc dày, rán se mặt, không đảo, lửa liu riu |
| Cá còn tanh mùi bùn | Không cạo màng đen, không khử tanh | Cạo sạch màng bụng; tăng riềng gừng |
| Xương vẫn cứng | Kho chưa đủ giờ | Kho thêm; hoặc dùng nồi áp suất (dưới đây) |
| Màu nhợt, nhạt | Thiếu nước hàng, kho ngắn | Thêm nước hàng ở giờ đầu, kho đủ lâu cho màu thấm |
| Mặn chát cuối cùng | Nêm đủ ngay từ đầu | Nêm nhạt lúc đầu, điều chỉnh khi rút nước |
Biến tấu, cách làm nhanh và vùng miền
- Kho nồi áp suất: ướp và xếp cá như trên, nước xâm xấp, nấu áp suất 35–45 phút, xả van, chuyển sang niêu hoặc chảo, rim lửa nhỏ 20–30 phút cho nước sánh và màu đẹp. Xương mềm nhanh, nhưng thơm kém kho lửa nhỏ nhiều giờ một chút.
- Cá kho làng Vũ Đại (Hà Nam): đặc sản nổi tiếng nhất của kiểu cá kho này, dùng cá trắm đen, kho trong niêu đất bằng lửa củi, trấu rất nhiều giờ; nay thành món quà biếu ngày Tết. Ở nhà khó làm giống hệt nhưng làm theo nguyên tắc lửa nhỏ, lâu, lót riềng là gần được.
- Cá kho tương, kho dưa: nhà Bắc còn kho cá với tương bần, hoặc với dưa cải chua; cá kho dưa ăn đỡ ngấy, hợp ngày lạnh.
- Cá kho miền Nam: cá kho tộ của Nam Bộ dùng cá lóc, cá bông lau, kho ngọt hơn, nước màu dừa, nhiều tiêu, thời gian ngắn hơn hẳn; đó là món khác.
Cá trắm kho ăn với cơm trắng nóng, rau muống luộc hoặc rau cải luộc chấm nước kho, thêm vài quả cà muối. Ngày rét có nồi cá kho trên bếp là đủ bữa.
Bảo quản và hâm lại
Cá kho khô, mặn, để được lâu hơn món khác. Để nguội, cho hộp kín, ngăn mát dùng trong 5–7 ngày; ngăn đá được khoảng 1 tháng. Mỗi bữa lấy vừa ăn, hâm bằng nồi nhỏ lửa nhỏ, rưới thêm vài thìa nước sôi cho khỏi cháy. Cá kho để qua hai ba hôm thường ngấm và ngon hơn ngày đầu.
Câu hỏi thường gặp
Kho cá trắm bao lâu thì xương mềm?
Kho niêu đất lửa thật nhỏ thường 3–4 tiếng thì xương dăm mềm, xương sống cắn được. Muốn nhanh có thể dùng nồi áp suất 35–45 phút rồi rim lại cho sánh.
Vì sao kho cá phải lót riềng dưới đáy?
Lớp riềng gừng và thịt ba chỉ đỡ cho cá không chạm đáy nồi nên ít cháy, đồng thời toả mùi thơm át mùi tanh. Mỡ thịt chảy ra thấm vào cá làm cá béo, không khô.
Cá trắm đen và trắm cỏ loại nào kho ngon hơn?
Trắm đen chắc thịt và thơm hơn, thường được chọn cho cá kho đặc sản. Trắm cỏ dễ mua, rẻ hơn, thịt hơi mềm; vẫn kho ngon nếu cắt khúc dày và kho lửa nhỏ.
Kho cá bằng nước chè xanh có tác dụng gì?
Nhiều nơi ở miền Bắc kho cá với nước chè xanh đặc, cho rằng cá thơm hơn, săn chắc và đỡ tanh. Không có chè thì dùng nước dừa hoặc nước lọc vẫn được.
Niêu đất dùng trên bếp từ được không?
Niêu đất thường không dùng được trên bếp từ. Có thể thay bằng nồi gang hoặc nồi đáy dày, giữ lửa thật nhỏ và lót đáy riềng thịt như bình thường.