Ăn chay vẫn đủ chất nếu mỗi ngày có đậu (đậu phụ, đậu nành, các loại đậu hạt), ngũ cốc, rau xanh, trái cây, các loại hạt và một ít dầu; ai ăn chay trường thì cần để ý thêm sắt, canxi, kẽm, omega-3 và đặc biệt là vitamin B12. Bài này là kiến thức phổ thông để lên bữa ăn trong bếp nhà, không thay lời khuyên của bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng. Ăn chay ngày rằm, mùng một thì vài bữa chay không ảnh hưởng gì; ăn chay trường, ăn chay cho trẻ nhỏ, người mang thai, người có bệnh mạn tính thì nên hỏi bác sĩ.
Đĩa ăn chay cân đối trông như thế nào
Một cách dễ nhớ: chia mỗi bữa thành bốn phần.
- Khoảng một nửa đĩa là rau củ nhiều màu: rau lá xanh đậm, củ quả vàng cam, nấm.
- Khoảng một phần tư là món đạm: đậu phụ, đậu hạt nấu, tàu hũ ky, mì căn, trứng và sữa nếu ăn chay có trứng sữa.
- Khoảng một phần tư là tinh bột: cơm (tốt hơn nếu có gạo lứt pha), bún, khoai, ngô.
- Thêm một ít chất béo tốt: dầu ăn khi nấu, một nắm nhỏ lạc, vừng, hạt điều, óc chó.
Mâm chay hay bị lệch về phía tinh bột và đồ chiên: cơm nhiều, rau ít, món đạm chỉ có vài miếng đậu rán. Đó là lý do nhiều người ăn chay vẫn tăng cân hoặc mau đói.
Thực đơn mẫu một ngày cho 4 người
Định lượng tham khảo cho bốn người lớn hoạt động bình thường, điều chỉnh theo sức ăn.
| Bữa | Món | Nguyên liệu chính cho 4 người |
|---|---|---|
| Sáng | Xôi đậu xanh vừng, sữa đậu nành | 400 g gạo nếp, 100 g đậu xanh, 2 thìa canh vừng; 1 lít sữa đậu nành nấu từ 120 g đậu nành khô |
| Trưa | Cơm, đậu phụ kho nấm, cải xào, canh bí đỏ đậu phộng | 500 g gạo, 4 bìa đậu phụ, 200 g nấm, 500 g cải, 500 g bí, 100 g lạc |
| Chiều | Trái cây và một nắm hạt | Cam, ổi hoặc chuối; 80 g hạt điều hoặc lạc rang |
| Tối | Bún xào tàu hũ ky rau củ, canh rau ngót nấm, dưa leo | 600 g bún, 100 g tàu hũ ky khô, 300 g rau củ, 300 g rau ngót, 150 g nấm rơm |
Đạm trong ngày đến từ nhiều nguồn khác nhau: đậu xanh, vừng, đậu nành, đậu phụ, lạc, tàu hũ ky, nấm và chính gạo. Kết hợp đậu với ngũ cốc trong ngày giúp bữa chay đủ các loại axit amin cần thiết hơn là chỉ ăn một nguồn.
Đạm: lấy từ đâu, bao nhiêu
Khuyến nghị chung cho người lớn khoẻ mạnh vào khoảng 0,8–1 g đạm cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày; người 55 kg cần khoảng 45–55 g. Lượng đạm trong thực phẩm dưới đây là con số gần đúng, thay đổi theo giống, cách làm và nguồn đo.
| Thực phẩm | Khẩu phần thường ăn | Đạm (gần đúng) |
|---|---|---|
| Đậu phụ | 1 bìa khoảng 150 g | khoảng 12–18 g |
| Sữa đậu nành không đường | 1 cốc 250 ml | khoảng 7–9 g |
| Đậu đỏ, đậu đen nấu chín | 1 bát nhỏ 150 g | khoảng 12–13 g |
| Lạc (đậu phộng) rang | 1 nắm 30 g | khoảng 7–8 g |
| Tàu hũ ky khô | 30 g | khoảng 13–15 g |
| Cơm trắng | 1 bát 150 g | khoảng 4 g |
| Trứng gà (nếu ăn) | 1 quả | khoảng 6 g |
Nhìn bảng sẽ thấy: một bữa chỉ có đậu rán vài miếng và nhiều cơm là thiếu đạm. Mỗi bữa chính nên có ít nhất một món đậu "ra hồn" và mỗi ngày nên có thêm sữa đậu nành hoặc một nắm hạt.
Những chất ăn chay dễ thiếu
Vitamin B12
B12 gần như chỉ có trong thực phẩm động vật. Rau, đậu, nấm, rong biển không phải nguồn B12 đáng tin cậy. Người ăn chay có trứng sữa nhận được một phần từ trứng, sữa; người ăn thuần chay lâu dài thì gần như chắc chắn cần nguồn bổ sung. Ăn chay trường nên hỏi bác sĩ về B12 và kiểm tra định kỳ theo chỉ định, đừng tự đoán.
Sắt
Sắt từ thực vật (đậu, rau lá xanh đậm, vừng, mộc nhĩ) hấp thu kém hơn sắt từ thịt. Cách hỗ trợ trong bếp: ăn kèm thực phẩm nhiều vitamin C trong cùng bữa (cà chua, ớt chuông, rau sống, cam, ổi), và đừng uống trà đặc hay cà phê ngay trong bữa ăn.
Canxi
Nguồn canxi khi ăn chay: đậu phụ (đậu làm đông bằng muối canxi có nhiều hơn), sữa đậu nành có bổ sung canxi, vừng, rau cải xanh, cải làn, sữa và sữa chua nếu ăn.
Kẽm và omega-3
Kẽm có trong đậu, hạt bí, hạt điều, ngũ cốc nguyên hạt. Omega-3 dạng thực vật có trong hạt lanh, hạt chia, quả óc chó, đậu nành. Dùng thường xuyên một ít các loại hạt này là cách đơn giản nhất.
Lỗi hay gặp khi ăn chay ở nhà
- Ăn chay toàn đồ giả mặn chế biến sẵn: nhiều muối, nhiều dầu. Dùng làm món phụ, đạm chính nên từ đậu phụ và đậu hạt.
- Quá nhiều đồ chiên: một mâm chỉ nên có một món chiên. Thay bằng kho, hấp, luộc, nướng.
- Nêm quá mặn để "bù vị": nước tương, hạt nêm, kho quẹt cộng lại có thể nhiều muối hơn bữa mặn. Lấy vị ngọt từ nấm, củ thay vì từ muối.
- Ít rau: nghe lạ nhưng mâm chay nhiều khi rau ít hơn mâm mặn vì món nào cũng là đậu, chả, mì căn.
- Bỏ bữa đạm vì "ăn chay thì chỉ cần rau": dễ mệt, mau đói, tóc móng yếu đi theo thời gian.
Ăn chay theo từng người trong nhà
- Người lớn ăn chay ngày rằm, mùng một: không cần lo thiếu chất, chỉ cần bữa có đủ đậu, rau, cơm.
- Người ăn chay trường: nên khám và hỏi bác sĩ về B12, sắt; giữ đủ món đậu mỗi bữa.
- Trẻ em, người mang thai, cho con bú, người cao tuổi: nhu cầu đạm, sắt, canxi cao hơn hoặc khó hấp thu hơn. Muốn ăn chay thường xuyên thì nên có ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
- Người có bệnh thận, gút, tiểu đường: lượng đậu, đường, muối cần điều chỉnh riêng theo chỉ định bác sĩ.
Mẹo bếp để bữa chay đủ chất mà không tốn công
- Nấu một nồi đậu hạt mỗi tuần: đậu đỏ, đậu đen hoặc đậu gà ngâm qua đêm, luộc chín, chia hộp để ngăn mát 3–4 ngày. Bỏ vào canh, trộn salad, nấu chè, kho với nấm.
- Pha gạo lứt vào gạo trắng: bắt đầu từ 1 phần lứt 3 phần trắng, ngâm gạo lứt 2–3 giờ trước.
- Rang sẵn một lọ vừng, lạc: rắc lên rau xào, cơm, bún, xôi.
- Sữa đậu nành tự nấu (đun sôi kỹ) thay nước ngọt.
- Mỗi bữa một đĩa rau sống hoặc trái cây có vị chua giúp hấp thu sắt từ đậu và rau.
Gợi ý bếp nhà theo vùng
Bữa chay miền Bắc nhiều đậu phụ, rau luộc, canh, chấm tương; miền Trung có truyền thống chay Huế với nhiều món từ mít non, đậu, nấm; miền Nam dùng nhiều nước cốt dừa, đậu phộng, đồ giả mặn. Học mỗi miền một chút: canh rau và đậu phụ của Bắc, rau rừng và đậu nấm của Trung, chè đậu và đậu phộng của Nam, mâm chay sẽ phong phú hơn và đủ chất hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chay lấy đạm từ đâu?
Chủ yếu từ đậu phụ, sữa đậu nành, các loại đậu hạt như đậu đỏ, đậu đen, đậu xanh, đậu nành, lạc và các loại hạt, tàu hũ ky, mì căn. Trứng và sữa nếu ăn chay có trứng sữa. Kết hợp nhiều nguồn trong ngày là tốt nhất.
Ăn chay có bị thiếu vitamin B12 không?
Ăn chay trường, nhất là thuần chay, rất dễ thiếu B12 vì vitamin này gần như chỉ có trong thực phẩm động vật. Người ăn chay lâu dài nên hỏi bác sĩ về việc kiểm tra và bổ sung B12.
Ăn chay ngày rằm, mùng một có cần lo thiếu chất không?
Không đáng lo. Vài ngày chay mỗi tháng không làm thiếu chất nếu bữa ăn vẫn có đậu, rau, cơm. Chỉ cần tránh bữa toàn tinh bột và đồ chiên.
Ăn chay làm sao hấp thu sắt tốt hơn?
Ăn kèm rau quả nhiều vitamin C trong cùng bữa như cà chua, rau sống, ổi, cam, và tránh uống trà đặc, cà phê ngay trong bữa. Chọn nguồn sắt như đậu, rau lá xanh đậm, vừng, mộc nhĩ.
Trẻ em ăn chay được không?
Trẻ đang lớn cần nhiều đạm, sắt, canxi, B12. Nếu gia đình muốn trẻ ăn chay thường xuyên, nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng để lên thực đơn phù hợp.