Mộc nhĩ ngâm nước ấm 20–30 phút, nấm hương 30–60 phút (hoặc nước lạnh vài tiếng cho thơm hơn), miến dong 10–15 phút nước lạnh, đậu xanh cà vỏ 1–3 tiếng, đậu đen và đậu đỏ 6–8 tiếng, gạo nếp 4–8 tiếng. Ngâm thiếu thì món sượng, ngâm quá thì nhũn, có thứ còn sinh độc. Cái khó không phải nhớ số phút mà là biết nhìn dấu hiệu đã nở đủ.
Bảng ngâm nhanh các đồ khô hay dùng
Thời gian là tham khảo, phụ thuộc độ khô và cỡ hạt; trời lạnh ngâm lâu hơn, trời nóng ngắn hơn.
| Đồ khô | Nước ngâm | Thời gian | Dấu hiệu đủ |
|---|---|---|---|
| Mộc nhĩ (nấm mèo) | Ấm (khoảng 40 °C) hoặc lạnh | Ấm 20–30 phút, lạnh 1–2 tiếng | Nở xoè, mềm, dày đều, không còn chỗ cứng |
| Nấm hương (nấm đông cô) | Ấm hoặc lạnh | Ấm 30–60 phút, lạnh 3–4 tiếng | Mũ nấm mềm đến giữa, bóp không còn lõi cứng |
| Nấm tuyết | Ấm | 15–30 phút | Nở bông trắng, cuống mềm |
| Miến dong | Lạnh | 10–15 phút | Sợi mềm dẻo, uốn không gãy, vẫn còn chắc |
| Miến đậu xanh (bún tàu) | Ấm hoặc lạnh | 5–10 phút | Sợi trong, mềm |
| Bún khô, bánh phở khô | Lạnh | 15–30 phút | Sợi mềm, sau đó trụng nước sôi |
| Đậu xanh cà vỏ | Lạnh | 1–3 tiếng | Hạt nở, bấm móng tay vào được |
| Đậu đen, đậu đỏ hạt nhỏ | Lạnh | 6–8 tiếng hoặc qua đêm | Hạt căng, vỏ nhăn biến mất |
| Đậu tây đỏ (hạt to hình quả thận) | Lạnh | ít nhất 5 tiếng, tốt nhất qua đêm | Hạt nở gần gấp đôi |
| Lạc (đậu phộng) sống | Lạnh | 4–6 tiếng | Hạt căng, bóc vỏ lụa dễ |
| Hạt sen khô | Ấm | 1–2 tiếng | Hạt nở, xiên tăm vào được; bỏ tâm sen |
| Gạo nếp | Lạnh | 4–8 tiếng | Bóp hạt vỡ thành bột giữa hai ngón tay |
| Tôm khô | Ấm | 15–20 phút | Tôm mềm, uốn được |
Măng khô có cách ngâm luộc riêng, nhiều ngày, xem bài sơ chế măng.
Định lượng đồ khô cho một mâm 4 người
Đồ khô nở ra rất nhiều, người mới hay ngâm thừa. Định lượng tham khảo cho các món thường gặp, nêm lại theo khẩu vị.
| Món | Đồ khô cần | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Miến xào, miến gà | 200–250 g miến dong khô | Ăn chính thì 300 g |
| Nhân nem, giò, chả, miến xào | 10–15 g mộc nhĩ khô (khoảng 1 nắm nhỏ) | Nở gấp khoảng 5–8 lần thể tích |
| Canh, súp, món kho nấm | 40–50 g nấm hương khô (khoảng 10–15 tai) | Có thể thay một phần bằng nấm tươi |
| Xôi đậu xanh, xôi gấc | 600–800 g gạo nếp + 150–200 g đậu xanh cà vỏ | Ăn kèm thì 500 g nếp là đủ |
| Chè đậu đen, đậu đỏ | 200 g đậu | Thêm 100–150 g đường, tuỳ khẩu vị |
| Canh bí nấu tôm khô | 30–40 g tôm khô | Rửa sơ trước khi ngâm |
Các bước ngâm đúng cho từng nhóm
Nấm và mộc nhĩ
- Rửa sơ trước khi ngâm. Xả nước, xoa nhẹ cho trôi bụi, cát. Mộc nhĩ hay có mạt gỗ bám ở gốc.
- Ngâm vừa đủ nở. Nước ấm cho nhanh; nước lạnh lâu hơn nhưng nấm hương giữ mùi thơm và thớ dai hơn. Mộc nhĩ nở xoè, nấm hương mềm đến lõi là được.
- Cắt gốc, cuống. Mộc nhĩ cắt bỏ phần gốc cứng sần. Nấm hương cắt chân (chân để lại nấu nước dùng chay rất ngọt). Nấm tuyết cắt bỏ cuống vàng cứng.
- Giữ nước ngâm nấm hương. Để lắng vài phút, gạn lấy phần nước trong phía trên, bỏ cặn dưới đáy. Nước này thơm, dùng nấu canh, kho nấm.
- Vắt ráo, thái. Mộc nhĩ thái sợi cho nhân nem, chả; nấm hương để nguyên tai hoặc khía hoa cho món kho, hầm.
Không ngâm mộc nhĩ, nấm quá lâu ở nhiệt độ phòng, nhất là qua đêm khi trời nóng. Mộc nhĩ ngâm nhiều giờ trong nước ấm có thể nhiễm vi khuẩn sinh độc tố axit bongkrekic, một chất không bị phá huỷ khi nấu và đã gây những ca ngộ độc rất nặng được ghi nhận. Ngâm xong dùng ngay; cần ngâm sẵn từ hôm trước thì để trong ngăn mát. Mộc nhĩ đã ngâm mà nhớt, có mùi chua lạ thì bỏ.
Miến, bún, phở khô
- Ngâm nước lạnh cho sợi mềm từ từ. Ngâm nước nóng thì mặt ngoài nhũn trong khi lõi còn cứng, xào bị nát.
- Cắt ngắn bằng kéo sau khi ngâm (sợi dài khó xào).
- Để ráo hẳn trước khi xào. Miến ướt vào chảo dính cục, bết.
- Món miến nước (miến gà, miến lươn) thì chỉ trụng nhanh vài giây trong nước sôi rồi chan nước dùng, không luộc lâu.
Đậu và lạc
- Nhặt sạn, hạt lép. Đổ đậu vào nước, hạt lép, vỏ trấu nổi lên thì vớt bỏ.
- Ngâm nhiều nước, ít nhất gấp ba lần lượng đậu vì đậu nở to.
- Đổ nước ngâm, rửa lại trước khi nấu. Nước ngâm đậu có chất gây đầy hơi.
- Đậu tây đỏ (hạt to) chứa lectin gây ngộ độc nếu chưa chín kỹ. Sau khi ngâm phải đun sôi mạnh ít nhất 10 phút (theo khuyến cáo của FDA Mỹ), không nấu trong nồi nấu chậm ở nhiệt thấp ngay từ đầu. Đậu đỏ hạt nhỏ nấu chè là loại khác, ít chất này hơn, nhưng cũng cần nấu nhừ.
Gạo nếp
- Vo sạch 2–3 nước, nhặt hạt gạo tẻ lẫn (hạt trong, không trắng đục như nếp).
- Ngâm 4–8 tiếng với chút muối (khoảng nửa thìa cà phê cho 1 kg). Ngâm qua đêm cũng được, nhưng trời nóng thì để ngăn mát hoặc thay nước giữa chừng, không nếp bị chua.
- Thử bằng tay: bóp hạt nếp giữa hai ngón tay, hạt vỡ vụn thành bột là ngâm đủ. Còn cứng giòn thì ngâm thêm.
- Để ráo 15–20 phút trước khi đồ xôi. Gạo còn ướt sũng thì xôi nhão, bết đáy.
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Xôi sượng, hạt cứng lõi: ngâm chưa đủ. Rưới chút nước muối lên xôi, đảo, đồ thêm 10–15 phút.
- Miến xào nát, bết: ngâm nước nóng hoặc ngâm quá lâu, để ướt. Lần sau ngâm nước lạnh, để ráo hẳn.
- Đậu nấu mãi không nhừ: đậu cũ, ngâm thiếu, hoặc cho đường, muối quá sớm. Nấu đậu nhừ trước rồi mới nêm.
- Nấm hương sạn: không rửa trước khi ngâm, hoặc dùng cả cặn nước ngâm.
- Mộc nhĩ dai, cứng: ngâm thiếu; mộc nhĩ phải nở dày đều mới thái.
Đồ khô trong bếp ba miền
- Miền Bắc: mộc nhĩ, nấm hương, miến dong là bộ ba của nem rán, canh miến, miến xào cua, bát canh mọc ngày Tết. Gạo nếp cái hoa vàng cho xôi gấc, xôi đỗ.
- Miền Trung: nấm mèo, bún khô, hạt sen (Huế nổi tiếng chè hạt sen); tôm khô, ruốc khô cho canh.
- Miền Nam: bún tàu trong chả giò, nấm đông cô trong các món hầm, chay; đậu phộng cho xôi, chè; tôm khô cho canh bí, củ kiệu tôm khô.
Tên gọi khác nhau: mộc nhĩ (Bắc) và nấm mèo (Nam); nấm hương và nấm đông cô; miến đậu xanh còn gọi bún tàu; lạc và đậu phộng.
Bảo quản đồ khô
- Chưa ngâm: hũ kín, nơi khô ráo, tránh ẩm. Thấy mốc, mọt, mùi lạ thì bỏ.
- Đã ngâm nở: dùng trong ngày. Còn dư thì vắt ráo, cho hộp kín vào ngăn mát, dùng trong 1 ngày.
- Đậu, nếp ngâm xong chưa nấu kịp: để ngăn mát, không để ngoài quá vài tiếng khi trời nóng.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm mộc nhĩ bao lâu?
Nước ấm 20–30 phút hoặc nước lạnh 1–2 tiếng, đến khi nở xoè và mềm đều. Không ngâm qua đêm ở nhiệt độ phòng vì có nguy cơ nhiễm vi khuẩn sinh độc tố; cần ngâm sẵn thì để ngăn mát.
Ngâm gạo nếp bao lâu thì đồ xôi?
Khoảng 4–8 tiếng, có thể ngâm qua đêm nếu để chỗ mát. Bóp hạt nếp vỡ vụn thành bột giữa hai ngón tay là ngâm đủ. Để ráo 15–20 phút trước khi đồ.
Ngâm miến bằng nước nóng hay nước lạnh?
Nên dùng nước lạnh 10–15 phút với miến dong. Nước nóng làm mặt ngoài sợi nhũn trong khi lõi còn cứng, xào dễ nát và bết.
Có cần ngâm đậu trước khi nấu không?
Nên ngâm. Đậu ngâm chín nhanh và đều hơn, bớt gây đầy hơi. Đậu tây đỏ hạt to bắt buộc phải ngâm rồi đun sôi mạnh ít nhất 10 phút để phá chất lectin gây ngộ độc.
Nước ngâm nấm hương có dùng được không?
Dùng được và rất thơm. Để lắng vài phút, gạn lấy phần nước trong phía trên, bỏ cặn dưới đáy, rồi cho vào nấu canh, kho nấm hoặc nước dùng chay.