Khử mùi tanh cá hiệu quả nhất là làm theo thứ tự: bỏ sạch mang, màng đen và máu đọng sát xương; chà muối hạt cho hết nhớt; rửa nhanh bằng nước có chanh hoặc giấm; rồi ướp gừng với rượu trắng trước khi nấu. Cả quá trình cho một con cá khoảng một ký mất chừng 15–20 phút. Chỗ hay hỏng là ngâm chanh giấm quá lâu: cá hết tanh nhưng thịt bở, mặt cá trắng bệch như đã chín.
Cá tanh vì đâu, mỗi thứ khử được phần nào
Hiểu mùi tanh đến từ đâu thì biết dùng thứ gì, khỏi đổ đủ thứ vào mà cá vẫn tanh.
- Cá biển chứa nhiều một chất tên TMAO. Cá chết càng lâu, chất này càng phân huỷ thành trimethylamine, mùi tanh nồng đặc trưng. Đó là lý do cá biển tươi gần như không tanh, để lâu mới tanh.
- Cá nước ngọt như trắm, chép, rô phi, mè hay có mùi "bùn", "đất". Mùi này chủ yếu từ geosmin, chất do tảo và vi sinh trong ao sinh ra, tích trong da và mỡ cá.
- Máu, mang, nhớt và màng đen trong bụng là nơi mùi đậm nhất ở mọi loại cá.
Mỗi thứ trong bếp xử lý một phần:
| Thứ dùng | Làm được gì | Giới hạn |
|---|---|---|
| Muối hạt | Cọ rời nhớt trên da, kéo bớt nước và máu ra | Không trung hoà được mùi tanh |
| Chanh, giấm, me | Axit biến trimethylamine thành dạng muối không bay hơi nên hết ngửi thấy; geosmin cũng phân huỷ một phần trong môi trường chua | Ngâm lâu làm đông bề mặt thịt, cá bở |
| Rượu trắng | Cồn hoà tan chất gây mùi, khi đun cồn bay hơi kéo theo mùi | Phải nấu mới phát huy; trộn rồi ăn sống thì không |
| Gừng, sả, thì là, lá chanh | Mùi thơm mạnh át mùi tanh còn lại | Chỉ che, không xoá |
Nghĩa là không thứ nào "diệt" được tanh một mình. Bỏ được nguồn mùi (mang, máu, màng đen) quan trọng hơn mọi thứ ngâm tẩm.
Chuẩn bị cho một con cá khoảng 1 kg (đủ 4 người)
Định lượng tham khảo, tăng giảm theo cỡ cá.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Cá (trắm, chép, rô phi, lóc, thu…) | 1 con khoảng 1–1,2 kg, hoặc 800 g cá cắt khúc | Mua cá đã đánh vảy, bỏ mang thì đỡ nửa việc |
| Muối hạt | 20 g (1 thìa canh đầy) | Muối tinh cũng được nhưng chà kém hơn |
| Chanh | 1 quả | Hoặc 2 thìa canh giấm gạo (30 ml), hoặc nước me |
| Gừng | 1 nhánh khoảng 20 g | Giã nhuyễn, lấy cả bã lẫn nước |
| Rượu trắng | 15–30 ml (1–2 thìa canh) | Bỏ được với cá biển thật tươi |
| Nước sạch | khoảng 2 lít | Để rửa và pha nước chanh loãng |
| Khăn giấy bếp | vài tờ | Thấm khô trước khi ướp hoặc rán |
Các bước sơ chế cá cho hết tanh
- Đánh vảy, bỏ vây. Cầm đuôi, đánh vảy ngược từ đuôi về đầu. Cắt bỏ vây lưng, vây bụng. Vuốt tay ngược thân không còn thấy vảy cộm là xong.
- Bỏ mang. Mang chứa nhiều máu và vi khuẩn nhất. Lật nắp mang, cắt rời hai đầu cung mang, kéo ra hết. Bỏ sót mang là nồi canh, nồi kho tanh ngay.
- Mổ bụng, bỏ ruột và màng đen. Rạch từ lỗ hậu môn lên sát mang. Kéo ruột ra, cẩn thận đừng làm vỡ túi mật xanh (vỡ thì đắng, rửa kỹ và cắt bỏ phần thịt dính). Cá rô phi, cá trắm có một lớp màng đen lót trong bụng: lấy dao cạo hoặc dùng muối chà đến khi bụng trắng hồng. Lớp màng này rất tanh.
- Cạo máu đọng sát xương sống. Dọc xương sống trong bụng có một đường máu sẫm. Dùng mũi dao hoặc thìa cạo hết. Dấu hiệu sạch: dọc xương chỉ còn màu trắng, không còn vệt đỏ thẫm.
- Rút gân tanh (với cá chép). Dân gian rút hai sợi gân trắng chạy dọc hai bên thân cá chép: khía một đường ngang ngay sau mang và một đường trước đuôi, tìm đầu sợi trắng ở vết khía gần đầu, vừa vỗ nhẹ thân cá vừa kéo từ từ. Sợi ra trọn là cá đỡ tanh rõ.
- Chà muối hạt. Xoa muối khắp mình cá, cả trong bụng, chà 1–2 phút. Nhớt bong ra, nước rửa đục. Rửa lại nước sạch. Cá trơn nhiều nhớt như cá lóc, cá trê thì chà hai lượt.
- Rửa nhanh bằng nước chanh loãng. Pha nước cốt nửa quả chanh (hoặc 1 thìa canh giấm) vào 1 lít nước. Nhúng cá, xoa nhẹ khoảng 1 phút rồi vớt ra. Không ngâm quá 5 phút. Mặt cá vẫn trong, chưa trắng đục là đúng.
- Thấm khô, ướp gừng rượu. Lau khô bằng khăn giấy. Trộn gừng giã với rượu, xoa đều trong ngoài, để 10 phút. Khi nấu, có thể gạt bỏ bã gừng nếu món cần trong (canh cá).
Cá biển tươi như thu, ngừ, bạc má chỉ cần bước 2 đến 4 và lau khô; ngâm chanh giấm nhiều làm mất vị ngọt của cá biển.
Mẹo lúc nấu để không bị tanh trở lại
- Mở vung những phút đầu. Khi kho hoặc nấu canh cá, để nồi mở nắp lúc nước vừa sôi cho phần mùi còn lại bay theo hơi nước, sau đó mới đậy.
- Canh cá: thả cá khi nước đã sôi. Thịt ngoài se lại ngay, ít ra máu, nước canh trong hơn. Hớt bọt nổi lên.
- Rán cá: lau thật khô. Cá ướt vừa bắn dầu vừa không vàng; mùi tanh bốc theo hơi nước. Rắc một lớp muối mỏng hoặc phủ chút bột trước khi rán.
- Đi kèm thứ chua, thơm. Cà chua, me, dứa, mẻ, thì là, rau răm, gừng, nghệ không chỉ cho ngon mà còn che phần mùi cuối cùng.
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Đã ngâm chanh mà vẫn tanh: gần như chắc chắn còn mang, màng đen hoặc máu sát xương. Mở bụng ra kiểm lại.
- Cá bở, nát khi kho: ngâm chanh giấm quá lâu, hoặc ướp muối quá sớm và để quá lâu. Lần sau chỉ rửa nhanh, ướp muối trước khi nấu 15–20 phút là đủ.
- Canh cá đục, nổi váng: cho cá vào nước lạnh rồi mới đun, hoặc khuấy nhiều. Lỡ rồi thì hớt bọt kỹ, thêm cà chua và chút me để nước sáng lại.
- Cá rán dính chảo, rách da: cá còn ướt, dầu chưa đủ nóng, lật quá sớm. Chờ mặt dưới vàng hẳn, tự trượt khi lắc chảo mới lật.
- Mùi hôi chứ không phải tanh (mùi chua, mùi amoniac): cá đã ươn. Khử mùi không cứu được cá ươn, nên bỏ.
Mỗi loại cá, mỗi vùng khử tanh một kiểu
Không có cách nào là "chuẩn" duy nhất. Thói quen các vùng gắn với loại cá họ hay ăn:
- Miền Bắc nhiều cá nước ngọt (trắm, chép, rô), nên hay dùng gừng, riềng, nghệ, mẻ, thì là, rượu. Cá trắm kho riềng, chả cá nghệ thì là, cá chép om dưa đều dựa vào mùi mạnh để át mùi ao.
- Miền Trung ăn nhiều cá biển, chủ yếu dùng muối và nghệ, ớt; cá tươi trong ngày nên ít phải khử.
- Miền Nam với cá đồng (lóc, trê, rô, kèo) thì chà muối, chanh, có nơi dùng tro bếp để tuốt nhớt (cách tuốt nhớt kỹ có ở bài sơ chế lươn). Món chua như canh chua, cá kho tộ có me, thơm (dứa) nên mùi cá ít lộ.
Với cá nuôi lồng hoặc cá ao bùn có mùi đất nặng, nhiều người bỏ bớt phần da và thịt bụng, vì geosmin tích ở mỡ và da nhiều hơn phần thịt lưng.
Bảo quản cá đã sơ chế
- Cá đã làm sạch, lau khô, bọc kín: ngăn mát dùng trong 1 ngày. Cá càng để lâu càng tanh, kể cả trong tủ.
- Muốn để lâu thì cấp đông ngay sau khi sơ chế, chia từng phần ăn một bữa.
- Cá đã kho để được 2–3 ngày ở ngăn mát; hâm lại sôi đều, kho mặn thì càng để được lâu hơn canh cá.
Câu hỏi thường gặp
Khử mùi tanh cá bằng gì nhanh nhất?
Bỏ mang, cạo màng đen và máu sát xương, chà muối hạt rồi rửa nhanh với nước chanh loãng. Phần lớn mùi tanh nằm ở mang, máu và nhớt, bỏ được ba thứ này thì cá hết tanh nhanh hơn mọi cách ngâm.
Ngâm cá với chanh bao lâu là vừa?
Chỉ nên rửa hoặc ngâm 1–5 phút trong nước chanh loãng. Ngâm lâu hơn, axit làm đông bề mặt thịt, cá trắng đục, bở và mất vị ngọt khi nấu.
Vì sao cá chép phải rút chỉ?
Hai sợi gân trắng chạy dọc hai bên thân cá chép được dân gian cho là nơi giữ nhiều mùi tanh. Rút ra bằng cách khía sau mang và trước đuôi rồi kéo nhẹ; nhiều người thấy cá chép đỡ mùi ao rõ rệt sau bước này.
Có nên dùng rượu để khử tanh cá không?
Có, nếu món đó được đun nấu. Cồn hoà tan chất gây mùi rồi bay hơi khi gặp nhiệt, kéo mùi đi cùng. Với cá ăn kèm sống hoặc trộn gỏi thì rượu không có tác dụng này.
Cá nước ngọt bị mùi bùn thì làm sao?
Mùi bùn tích nhiều ở da và mỡ bụng. Bỏ màng đen, bớt da bụng, chà muối kỹ, rửa nước chua, rồi nấu với gừng, riềng, thì là hoặc mẻ. Cá mùi bùn nặng có thể bỏ bớt da.
Cá có mùi hôi chua khử được không?
Không nên cố. Mùi chua, mùi khai là dấu hiệu cá đã ươn, vi khuẩn đã phân huỷ thịt. Gừng, rượu, chanh chỉ che mùi chứ không làm cá an toàn trở lại.