Cao lầu là món của Hội An: sợi mì vàng nâu, dày, dai giòn, trộn với thịt xíu, chan vài thìa nước xíu sánh, ăn với rau sống và miếng bột chiên giòn. Làm đúng y ở nhà gần như không được, vì sợi cao lầu thật cần nước tro và kỹ thuật làm sợi mà chỉ vài cơ sở ở Hội An giữ. Nhưng phần thịt xíu, nước xíu, rau và cách ăn thì làm được trọn vẹn; chọn đúng loại sợi thay thế là ra một tô rất gần, mất khoảng 2 tiếng cộng thời gian ướp.
Vì sao khó làm cao lầu đúng ở nhà
Sợi cao lầu khác hẳn mì Quảng hay phở. Theo cách làm truyền thống được kể lại ở Hội An, gạo được ngâm trong nước tro (tro củi, có nơi nói là tro từ cây ở Cù Lao Chàm), xay thành bột, nhồi, hấp, cán, cắt sợi rồi hấp lại. Tro làm nước có tính kiềm, khiến sợi ngả vàng nâu, dai và giòn, không bở khi trộn. Người Hội An còn hay nhắc đến nước giếng Bá Lễ như một yếu tố làm nên sợi ngon; đó là điều được truyền tụng, khó kiểm chứng, nhưng cho thấy món này gắn với nơi chốn đến mức nào.
Ở nhà có ba trở ngại:
- Nước tro khó kiểm soát: nước kiềm tự làm từ tro có độ mạnh không đều; quá tay thì sợi đắng, có mùi xà phòng, và kiềm đậm đặc có thể gây bỏng da. Không nên tự lọc tro làm nước kiềm trong bếp nhà.
- Quy trình hấp hai lần, cán dày: mất nửa ngày, cần cối xay bột ướt.
- Rau và gia vị địa phương: rau Trà Quế có mùi riêng, ớt chưng Hội An làm theo kiểu riêng.
Chọn sợi thay thế
| Loại sợi | Độ giống | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sợi cao lầu khô đóng gói (mua ở Hội An hoặc chợ đặc sản) | Gần nhất | Luộc theo hướng dẫn trên gói, thường 5–8 phút |
| Mì udon khô hoặc đông lạnh | Khá gần về độ dai dày | Màu trắng hơn, mềm hơn chút; dễ mua nhất |
| Mì Quảng sợi dày | Vừa | Mềm hơn, thiếu độ giòn |
| Bánh canh bột gạo dày | Kém | Dễ bở khi trộn |
Nguyên liệu cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Sợi cao lầu khô hoặc udon | 400 g khô (hoặc 800 g udon đông lạnh) | Xem bảng trên |
| Thịt nạc vai heo | 600 g | Có chút mỡ xen, để nguyên miếng dài |
| Tỏi, hành tím | 5 tép tỏi, 3 củ hành | Băm |
| Ngũ vị hương | 1 thìa cà phê | |
| Nước tương (xì dầu) | 3 thìa canh | |
| Nước mắm | 1 thìa canh | |
| Đường hoặc mật ong | 2 thìa canh | |
| Bột điều hoặc hạt điều màu | 1 thìa cà phê | Cho màu đỏ |
| Dầu ăn | 3 thìa canh + dầu chiên | |
| Bánh tráng hoặc vỏ hoành thánh | 4–6 lá | Cắt vuông, chiên giòn thay miếng "ram" sợi chiên |
| Rau sống: xà lách, húng quế, tía tô, rau thơm; giá | 1 rổ; 200 g giá | Giá trụng sơ |
| Tương ớt, chanh, ớt tươi | Vừa đủ |
Làm thịt xíu và nước xíu
- Ướp. Trộn tỏi, hành băm, ngũ vị hương, nước tương, nước mắm, đường, bột điều, 1 thìa canh dầu. Áo đều miếng thịt, ướp ít nhất 2 tiếng, tốt nhất qua đêm trong ngăn mát.
- Áp chảo. Gạt bớt gia vị (giữ lại nước ướp), áp chảo thịt với 2 thìa canh dầu, lửa vừa, xoay đều các mặt 6–8 phút đến khi mặt thịt se, cạnh hơi xém nâu, dậy mùi ngũ vị.
- Rim. Đổ nước ướp và khoảng 400 ml nước vào nồi, đun sôi rồi hạ lửa nhỏ, đậy vung rim 40–50 phút, lật thịt 2–3 lần. Thịt chín khi xiên đũa qua dễ, nước trong. Nhiệt độ lõi thịt heo đạt 63 °C trở lên theo khuyến cáo USDA; rim chừng ấy thời gian thì dư.
- Rút nước xíu. Vớt thịt ra, mở vung, đun nước rim lửa vừa đến khi còn khoảng 200 ml, sánh như nước sốt loãng, màu nâu đỏ. Nếm thấy mặn ngọt đậm. Đây là nước xíu chan cao lầu.
- Thái. Để thịt nguội bớt, thái lát mỏng 2–3 mm.
Sợi, miếng chiên giòn và rau
- Luộc sợi. Sợi cao lầu khô luộc theo hướng dẫn gói, thử sợi đến khi dai mềm, còn chút giòn. Udon luộc 1–2 phút (đông lạnh) hoặc theo gói (khô). Xả nước lạnh, để ráo. Cao lầu ăn ấm hoặc nhiệt độ phòng, không cần sợi nóng bỏng.
- Miếng chiên giòn. Ở Hội An, phần giòn là chính bột cao lầu cắt vuông chiên. Ở nhà dùng bánh tráng hoặc vỏ hoành thánh cắt vuông 3–4 cm, chiên dầu nóng vừa 20–30 giây đến khi phồng giòn, vàng nhạt. Vớt ra giấy thấm.
- Rau. Rau sống rửa sạch, để ráo, xé nhỏ. Giá trụng nước sôi 10 giây.
Lên tô
Lót rau sống và giá dưới đáy tô. Xếp sợi lên trên, thịt xíu xếp quanh mặt. Chan 2–3 thìa canh nước xíu, chỉ đủ áo sợi; cao lầu gần như ăn khô, không có nước dùng như phở. Đặt vài miếng chiên giòn lên trên. Ăn kèm tương ớt, chanh. Trộn đều từ dưới lên trước khi ăn để rau, sợi, thịt và nước xíu quyện vào nhau.
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Tô cao lầu nhạt: nước xíu chưa đủ đậm hoặc chan quá ít. Rút nước xíu sánh hơn, nêm mặn ngọt rõ.
- Sợi nhão, dính: udon luộc quá giờ, không xả lạnh. Canh giờ theo gói, xả lạnh ngay.
- Thịt xíu khô, dai: dùng nạc thăn quá nạc, rim lửa to. Chọn nạc vai có mỡ xen, rim lửa nhỏ, đậy vung.
- Miếng chiên ỉu: chiên trước quá lâu hoặc để trong hộp kín khi nóng. Chiên gần lúc ăn, để thoáng.
- Thịt xíu thiếu màu: thiếu bột điều hoặc đường. Thêm chút mật ong khi rút nước để thịt bóng, màu đẹp.
Cao lầu khác mì Quảng thế nào
| Cao lầu | Mì Quảng | |
|---|---|---|
| Sợi | Dày, vàng nâu, dai giòn, làm với nước tro | Bản to, mỏng hơn, vàng nghệ hoặc trắng |
| Thịt | Thịt xíu | Tôm thịt, gà, cá, ếch… kho thành nhưn |
| Nước | Vài thìa nước xíu | Nước nhưn xâm xấp |
| Ăn kèm | Miếng bột chiên giòn, rau sống | Bánh tráng mè, đậu phộng, rau sống |
| Nơi | Gắn với Hội An | Khắp xứ Quảng |
Có người còn so cao lầu với mì của người Hoa hay mì udon Nhật vì độ dai và thịt xíu. Gốc gác món này có nhiều giả thuyết khác nhau và chưa ngã ngũ, ở đây không bàn sâu.
Bảo quản và hâm lại
Thịt xíu nguyên miếng gói kín, ngăn mát 3–4 ngày, ngăn đá 1 tháng. Nước xíu để lọ kín ngăn mát 1 tuần; hâm lửa nhỏ, thêm thìa nước nếu đặc quá. Sợi đã luộc để ngăn mát 1 ngày, khi ăn chần nước sôi vài giây. Miếng chiên giòn để hộp kín khô ráo khi đã nguội hẳn, ăn trong 2–3 ngày.
Câu hỏi thường gặp
Cao lầu là món ở đâu?
Cao lầu là món đặc trưng của Hội An (Quảng Nam). Sợi mì vàng nâu dày, dai giòn, ăn với thịt xíu, vài thìa nước xíu, rau sống và miếng bột chiên giòn.
Vì sao sợi cao lầu có màu vàng và dai?
Theo cách làm truyền thống, gạo được ngâm nước tro có tính kiềm trước khi xay, nhồi và hấp. Tính kiềm làm sợi ngả vàng nâu, dai và giòn hơn sợi gạo thường.
Ở xa Hội An thì dùng sợi gì thay cao lầu?
Tốt nhất là sợi cao lầu khô đóng gói. Không có thì mì udon là lựa chọn gần về độ dày và dai; mì Quảng sợi dày cũng được nhưng mềm hơn.
Có nên tự làm nước tro ở nhà để làm sợi cao lầu?
Không nên. Nước kiềm tự lọc từ tro có độ mạnh không đều, dễ làm sợi đắng và có thể gây bỏng da nếu đậm đặc. Dùng sợi làm sẵn an toàn và gần vị hơn.
Cao lầu có nước dùng không?
Gần như không. Chỉ chan vài thìa nước xíu sánh để áo sợi, rồi trộn đều với rau và thịt. Đây là điểm khác lớn nhất so với các món sợi nước.