Cá ngừ kho và cá bống kho tiêu là hai món cá kho quen thuộc nhất trong bữa cơm miền Trung: cá ngừ khoanh kho với thơm, cà chua hoặc nghệ, thịt chắc, nước kho sánh; cá bống nhỏ kho khô với thật nhiều tiêu, mặn ngọt cay nồng. Kho cá ngừ mất khoảng 1 tiếng, cá bống khoảng 1 tiếng 15 phút. Khó nhất với cá ngừ là chọn cá đủ tươi và khử máu cho thịt không tanh, khô; với cá bống là kho cạn mà cá không nát, không cháy.
Nguyên liệu cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị. Hai món nấu riêng, mỗi món đủ một bữa cơm cho 4 người.
| Món | Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|---|
| Cá ngừ kho thơm | Cá ngừ (ngừ chù, ngừ ồ, ngừ sọc dưa) | 800 g | Cắt khoanh dày 2–3 cm |
| Thơm (dứa) | 1/2 quả (khoảng 300 g) | Thái miếng mỏng | |
| Cà chua | 2 quả | ||
| Hành tím, tỏi, ớt, hành lá | 3 củ, 3 tép, 2 quả, vài cây | ||
| Nước mắm, đường, tiêu, nghệ | 3 thìa canh nước mắm, 1 thìa canh đường, 1/2 thìa cà phê nghệ | Nghệ tuỳ chọn | |
| Cá bống kho tiêu | Cá bống (bống thệ, bống cát) | 500 g | Cá nhỏ cỡ ngón tay |
| Tiêu sọ | 1,5–2 thìa canh | Đập dập, một phần xay | |
| Hành tím, tỏi, ớt | 4 củ, 3 tép, 2 quả | Băm | |
| Nước mắm ngon | 3 thìa canh | ||
| Đường, nước màu (nước hàng) | 1,5 thìa canh đường, 1 thìa canh nước màu | ||
| Dầu ăn hoặc mỡ | 2 thìa canh |
Chọn cá ngừ tươi và vì sao điều này quan trọng
Cá ngừ thuộc nhóm cá dễ sinh histamine khi không được giữ lạnh tốt sau khi đánh bắt. Histamine không bị phá huỷ khi nấu chín, ăn phải có thể gây ngộ độc: nóng bừng mặt, nổi mẩn, nhức đầu, tê miệng ngay sau khi ăn. Vì thế:
- Mua cá có thịt đỏ tươi, chắc, ấn đàn hồi, mắt trong, mang đỏ, không mùi lạ; tránh cá thịt bầm nâu, mềm nhũn, có mùi chua hoặc khai.
- Giữ cá lạnh từ chợ về nhà, làm và nấu sớm.
- Khi ăn thấy vị cay tê lưỡi lạ hoặc nóng ran mặt thì dừng ăn; triệu chứng nặng (khó thở, mẩn khắp người) cần đi khám ngay.
Cá ngừ kho thơm cà chua
- Khử máu. Cá ngừ nhiều máu, đó là nguồn mùi tanh. Ngâm khoanh cá trong nước muối loãng (1 thìa cà phê muối cho 1 lít nước) 15–20 phút, thay nước một lần, đến khi nước ngâm hồng nhạt. Rửa lại, lau khô.
- Ướp. Ướp cá với hành tỏi băm, 2 thìa canh nước mắm, đường, tiêu, nghệ (nếu dùng), ớt. Để 30 phút.
- Áp chảo sơ. Chiên sơ mặt cắt cá với chút dầu 1–2 phút mỗi mặt đến khi se, vàng nhạt. Bước này giúp khoanh cá không vỡ và đỡ mùi tanh.
- Xào thơm cà. Phi thơm hành, cho cà chua vào xào mềm, thêm thơm đảo 2 phút đến khi thơm hơi trong, ra nước.
- Kho. Xếp cá vào nồi, phủ thơm cà chua lên, đổ phần nước ướp và nước lọc vừa xâm xấp. Đun sôi rồi hạ lửa nhỏ, kho 25–30 phút, thỉnh thoảng nghiêng nồi múc nước rưới lên mặt cá, không đảo. Nêm lại nước mắm.
- Xong. Nước kho rút còn khoảng một phần ba, sánh, màu đỏ cam, cá chắc lại, thớ thịt ngấm màu. Rắc hành lá, tiêu, tắt bếp.
Cá bống kho tiêu
- Làm cá. Cá bống nhỏ: cạo nhẹ vảy và nhớt bằng muối hạt, cắt bỏ vây đuôi nhọn. Cá nhỏ có thể dùng đầu dao bóp nhẹ bụng đẩy ruột ra phía hậu môn, hoặc mổ một đường nhỏ. Rửa với nước muối loãng, để thật ráo.
- Ướp. Ướp với nước mắm, đường, nước màu, hành tỏi băm, một nửa tiêu, ớt. Để 30 phút. Cá ngấm khi thân chuyển màu nâu nhạt.
- Xếp nồi. Dùng nồi đất nhỏ hoặc nồi đáy dày. Phi hành với dầu, xếp cá vào từng lớp, có thể xếp nghiêng sát nhau cho khít. Đổ nước ướp và thêm nước lọc chỉ vừa ngang cá, không ngập.
- Kho lửa nhỏ. Đun sôi, vớt bọt, hạ lửa nhỏ, kho 30–40 phút. Không đảo cá, chỉ nghiêng nồi rưới nước kho lên mặt. Nước rút dần, cá săn lại.
- Kho khô. Khi nước còn sệt bám đáy, rắc nửa tiêu còn lại lên mặt, rưới chút mỡ hoặc dầu, kho thêm 5–10 phút lửa thật nhỏ đến khi nước kho quánh lại, bám bóng quanh thân cá, mùi tiêu dậy nồng. Cá bống kho tiêu đúng kiểu là khô, mặn, cay tiêu.
Nhiều nhà kho cá bống xong để nguội rồi hôm sau kho lại thêm một lượt lửa nhỏ; cá săn, thấm và để được lâu hơn.
Nếu kho cá ngừ với mít non
Mít non (khoảng 400 g) gọt vỏ, bỏ lõi, thái miếng dày 1 cm, ngâm nước muối 15 phút cho bớt nhựa, luộc sơ 5 phút rồi để ráo. Xếp mít xuống đáy nồi, cá lên trên, kho như cách trên nhưng thêm chút nước vì mít hút nước nhiều. Mít chín khi xiên đũa mềm, thấm màu nâu của nước kho.
Lỗi hay gặp và cách sửa
| Hiện tượng | Món | Cách sửa |
|---|---|---|
| Cá tanh, thịt sẫm | Cá ngừ | Ngâm nước muối khử máu, áp chảo trước khi kho |
| Thịt khô, xơ như bông | Cá ngừ | Không kho quá lâu, lửa nhỏ; giữ nước xâm xấp; thơm giúp thịt mềm hơn |
| Cá nát vụn | Cá bống | Không đảo, xếp khít, lửa nhỏ |
| Cháy đáy, khét | Cá bống | Nồi đáy dày, lửa nhỏ nhất ở giai đoạn cuối, thêm chút nước sôi nếu cạn sớm |
| Không thơm tiêu | Cá bống | Dùng tiêu sọ đập dập, rắc thêm một nửa ở cuối |
Biến tấu và vùng miền
- Cá bống sông Trà (Quảng Ngãi): cá bống trên sông Trà Khúc nổi tiếng nhất trong các món cá bống kho; cá nhỏ, thịt ngọt, kho tiêu khô, còn làm quà mang đi xa.
- Cá ngừ kho mít non: ở Quảng Nam và nhiều nơi miền Trung, mít non thái miếng kho cùng cá ngừ, mít hút vị cá, bùi, ăn rất cơm.
- Cá ngừ kho nghệ, kho khô: không có thơm cà chua, nhiều nghệ và ớt, kho cạn, để được lâu hơn.
- Cá nục kho, cá cơm kho: cùng cách làm với cá ngừ hoặc cá bống, rất phổ biến ở vùng biển miền Trung.
- Miền Bắc và miền Nam: miền Bắc kho cá trắm với riềng niêu đất nhiều giờ; miền Nam kho cá lóc, cá bông lau ngọt nước dừa. Miền Trung kho mặn hơn, cay hơn, thời gian ngắn hơn.
Ăn kèm cơm trắng, rau luộc (rau lang, bầu, bí), dưa leo; cá bống kho tiêu còn hợp với cháo trắng.
Bảo quản và hâm lại
Cá ngừ kho có nước, để ngăn mát hộp kín 2–3 ngày, hâm lửa nhỏ với vài thìa nước. Cá bống kho khô để ngăn mát 5–7 ngày, ngăn đá khoảng 1 tháng; hâm lại lửa nhỏ, không cần thêm nước nhiều. Cá đã kho lần hai để lâu hơn cá kho một lần.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao kho cá ngừ không bị tanh?
Chọn cá tươi, ngâm nước muối loãng 15–20 phút để ra bớt máu, áp chảo se mặt rồi kho với thơm, cà chua, gừng hoặc nghệ. Không đậy kín vung lúc đầu để mùi tanh bay bớt.
Cá ngừ kho với gì ngon?
Phổ biến nhất là kho thơm (dứa) và cà chua, kho nghệ hoặc kho mít non. Thơm làm thịt cá mềm và vị chua ngọt, mít non hút vị cá và bùi.
Cá bống kho tiêu của vùng nào nổi tiếng?
Cá bống sông Trà ở Quảng Ngãi là nổi tiếng nhất. Cá nhỏ, thịt ngọt, kho khô với nhiều tiêu, thường được làm quà mang đi xa.
Ăn cá ngừ bị ngứa, nóng mặt là sao?
Đó có thể là ngộ độc histamine do cá không được giữ lạnh tốt. Histamine không mất khi nấu chín. Ngừng ăn, triệu chứng nặng như khó thở, mẩn khắp người thì đi khám ngay.
Kho cá bống bao lâu?
Khoảng 30–40 phút lửa nhỏ cho nước rút, thêm 5–10 phút cuối để kho khô và rắc tiêu. Nhiều nhà kho lại thêm một lượt vào hôm sau cho cá săn và thấm hơn.