Bánh trôi là viên bột nếp nhỏ bọc một miếng đường phên, luộc nổi lên là ăn. Bánh chay là viên dẹt hơn, nhân đậu xanh, chan nước đường gừng sánh. Cả hai làm trong khoảng một tiếng rưỡi cho 4 người, khó nhất là khâu nhào bột: nhào ẩm quá thì bánh bẹp, khô quá thì nứt khi nặn và vỡ khi luộc.
Ở miền Bắc, hai thứ bánh này gắn với ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, quen gọi là Tết Hàn thực. Chuyện tục lệ để dịp khác; bài này chỉ lo cho đĩa bánh tròn, mềm, không nứt và bát nước đường thơm gừng.
Nguyên liệu cho 4 người (khoảng 40 viên bánh trôi và 20 viên bánh chay)
Định lượng tham khảo, nêm lại độ ngọt theo khẩu vị nhà mình.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Bột nếp khô | 500 g | Bột nếp xay khô đóng gói dễ làm nhất. Bột nếp nước (ngâm gạo xay rồi ép) cho bánh mịn hơn nhưng mất công. |
| Bột gạo tẻ | 50 g (khoảng 5 thìa canh) | Không bắt buộc. Pha một ít cho bánh bớt dính răng, đỡ chảy khi để nguội. |
| Nước ấm | 350–400 ml | Khoảng 40 °C, ấm tay. Cho từ từ, không đổ một lần. |
| Đường phên (đường thẻ) | 150 g | Cắt hạt lựu cỡ đầu đũa. Không có thì dùng đường thốt nốt hoặc đường nâu cục. |
| Đậu xanh không vỏ | 200 g | Ngâm 2–3 giờ trước khi hấp. |
| Đường cát (cho nhân đậu) | 2 thìa canh (25 g) | Thêm 1 nhúm muối. |
| Đường (nước bánh chay) | 200 g | Đường cát vàng cho màu đẹp hơn đường trắng. |
| Gừng già | 1 củ cỡ ngón cái (30 g) | Thái chỉ, để lại một ít đập dập. |
| Bột năng (bột sắn dây cũng được) | 2 thìa canh | Tạo độ sánh cho nước đường. |
| Vừng trắng rang | 2 thìa canh | Rắc lên khi ăn. |
| Nước cốt dừa | 100 ml (tuỳ chọn) | Kiểu ăn miền Nam hay thêm. |
Các bước làm
Nhào bột
- Trộn bột nếp với bột tẻ trong âu to. Rót khoảng 300 ml nước ấm trước, dùng tay bóp cho bột hút nước đều. Rót nốt từng thìa canh một. Bột đạt khi vo thành nắm không dính tay, ấn ngón tay xuống mép không nứt chân chim, mặt bột mịn như dái tai.
- Nếu nặn thử thấy mép nứt thì thêm nước, mỗi lần 1 thìa canh. Nếu bột dính bết lòng bàn tay thì rắc thêm bột khô. Bột nếp mỗi mẻ hút nước khác nhau nên đừng đổ nước theo số đo cứng.
- Nhào thêm 3–5 phút cho dẻo, bọc màng bọc thực phẩm, để nghỉ 15–20 phút. Bột nghỉ thì hạt bột ngậm nước đều, lúc nặn ít nứt hơn hẳn.
Làm nhân đậu xanh
- Đậu xanh đã ngâm đem hấp 20–25 phút, tới khi bóp nhẹ giữa hai ngón tay thấy nát bở, không còn lõi sượng.
- Còn nóng thì giã hoặc xay nhuyễn với 2 thìa đường và nhúm muối. Cho lên chảo lửa nhỏ đảo 3–4 phút đến khi đậu se lại, gom thành khối, không dính chảo. Nhân ướt quá thì lúc luộc hơi nước làm vỏ phồng rộp.
- Để nguội, vo thành viên cỡ hạt nhãn to, khoảng 20 viên.
Nặn bánh
- Bánh trôi: ngắt bột cỡ quả táo ta nhỏ (khoảng 12–15 g), ấn dẹt, đặt một hạt đường phên vào giữa, túm mép lại rồi lăn tròn trong lòng bàn tay. Viên tròn, mặt không có vết nứt, không lộ đường.
- Bánh chay: ngắt bột to gấp đôi, ấn dẹt thành miếng tròn, bọc viên nhân đậu xanh, vê tròn rồi ấn nhẹ cho hơi dẹt, lấy đầu ngón tay ấn một vết lõm nhỏ giữa mặt bánh. Vết lõm giúp bánh chín đều ở giữa.
- Nặn xong xếp lên khay rắc bột khô, phủ khăn ẩm cho bánh không khô mặt.
Luộc bánh
- Đun nồi nước to, ít nhất 3 lít, sôi già. Nồi nhỏ thả nhiều bánh thì nước hạ nhiệt, bánh dính đáy.
- Thả bánh từng mẻ khoảng 15 viên, dùng muôi khuấy nhẹ đáy nồi một vòng cho bánh không dính. Giữ lửa vừa, nước sủi lăn tăn chứ không sôi bùng.
- Bánh nổi lên mặt nước là gần chín. Bánh trôi để nổi thêm khoảng 1 phút; bánh chay nhân to để thêm 2–3 phút. Vỏ bánh chuyển từ trắng đục sang hơi trong là được.
- Vớt ra thả ngay vào âu nước nguội (nước đun sôi để nguội). Bánh co lại, vỏ dai, không dính vào nhau. Ngâm 1–2 phút rồi vớt ra đĩa.
Nấu nước đường bánh chay
- Đun 800 ml nước với 200 g đường và gừng đập dập. Sôi 5 phút cho dậy mùi gừng thì vớt gừng dập ra.
- Hoà 2 thìa bột năng với 4 thìa nước lạnh, vừa đổ vừa khuấy vào nồi. Nước chuyển trong, sánh nhẹ như mật loãng là tắt bếp. Sánh quá thì thành chè bột, mất cái nhẹ nhàng của bánh chay.
- Thả bánh chay vào nồi nước đường ấm, đun liu riu 1–2 phút cho bánh ngấm. Múc ra bát, rắc vừng rang, vài sợi gừng thái chỉ.
Lỗi hay gặp và cách sửa
| Lỗi | Vì sao | Cách sửa |
|---|---|---|
| Nặn bị nứt mép, luộc vỡ lộ đường | Bột thiếu nước hoặc để hở gió khô mặt | Nhào thêm nước từng thìa, luôn phủ khăn ẩm lên phần bột chưa nặn |
| Bánh bẹp, chảy, dính đĩa | Bột nhiều nước quá | Rắc thêm bột khô nhào lại; pha thêm chút bột tẻ |
| Bánh trôi rỗng, đường chảy ra hết | Viên đường quá to so với vỏ, hoặc luộc quá lâu | Cắt đường nhỏ lại; bánh nổi khoảng 1 phút là vớt |
| Ruột bánh chay còn sống, vỏ đã nhũn | Viên to quá, không ấn lõm giữa | Nặn dẹt hơn, ấn lõm; giữ lửa vừa thay vì sôi bùng |
| Bánh dính chùm vào nhau | Không ngâm nước nguội, xếp chồng khi còn nóng | Ngâm nước nguội 1–2 phút, xếp một lớp, quét chút dầu ăn nếu cần |
| Nước đường đục, vón cục | Đổ bột năng khô hoặc nước bột vào khi không khuấy | Luôn hoà bột với nước lạnh trước, vừa rót vừa khuấy |
Một mẹo nhỏ: luộc thử 2–3 viên trước khi nặn cả mẻ. Viên thử vỡ thì sửa bột ngay, đỡ phí cả khay.
Biến tấu, vùng miền và ăn kèm
Miền Bắc
Kiểu Bắc giữ bánh trôi thật nhỏ, xếp đĩa, rắc vừng trắng. Có nhà nhuộm một nửa số bột bằng nước lá cẩm hoặc nước gấc cho đĩa bánh hai màu. Bánh chay ăn nóng trong bát nước đường gừng, ít khi thêm nước cốt dừa. Nhân bánh chay thường chỉ đậu xanh với chút đường và muối, giữ vị thanh.
Miền Nam
Món gần nhất là chè trôi nước: viên to hơn bánh chay, nhân đậu xanh trộn hành phi hoặc dừa nạo, thả trong nước đường gừng rồi chan nước cốt dừa béo, rắc mè. Nhân đậu xanh có hành phi cho vị mặn ngọt, người Bắc lần đầu ăn hay bất ngờ. Nước đường thường dùng đường cát vàng hoặc đường thốt nốt nên màu nâu hơn.
Một vài biến tấu nhà làm
- Vỏ khoai lang tím hoặc bí đỏ: hấp chín 100 g khoai hoặc bí, nghiền mịn, trộn vào 200 g bột nếp, bớt nước. Màu tự nhiên, vị hơi ngọt.
- Vỏ lá dứa: xay lá dứa với nước, lọc lấy nước cốt thay một phần nước nhào bột.
- Nhân mè đen: mè đen rang, xay với đường và chút mỡ hoặc bơ, kiểu chè trôi nước người Hoa.
Ăn kèm: bánh trôi để nguội ăn nhẹ là ngon; bánh chay ăn nóng hoặc ấm. Một chén trà xanh hoặc trà sen bên cạnh làm dịu vị ngọt rất hợp.
Bảo quản và hâm lại
- Bánh đã luộc ngon nhất trong ngày. Để nhiệt độ phòng mát được 6–8 giờ, đậy kín cho khỏi khô mặt.
- Cho tủ lạnh thì vỏ nếp cứng lại sau vài giờ. Để được 1–2 ngày; ăn thì thả vào nước sôi 1 phút hoặc vào nồi nước đường đun lại là mềm như mới.
- Bánh sống đã nặn có thể cấp đông: xếp rời trên khay rắc bột, đông cứng rồi mới dồn vào túi. Giữ được khoảng 1 tháng, luộc thẳng từ ngăn đá, không rã đông trước, thời gian luộc thêm 1–2 phút.
- Nước đường để tủ lạnh 3–4 ngày, sánh lại thì pha thêm chút nước nóng.
Cách chia việc cho nhanh
Ngâm đậu từ sáng. Trước giờ làm một tiếng rưỡi thì bắt hấp đậu, trong lúc chờ thì nhào bột và cắt đường. Đậu chín thì làm nhân, bột vừa nghỉ đủ. Một người nặn bánh trôi, một người nặn bánh chay là mất khoảng 30 phút. Đun sẵn nồi nước luộc và nồi nước đường song song, bánh vừa xong là thả. Làm theo thứ tự này cả nhà ngồi ăn sau đúng một tiếng rưỡi.
Câu hỏi thường gặp
Bánh trôi bánh chay khác nhau thế nào?
Bánh trôi viên nhỏ, nhân là miếng đường phên, luộc xong để ráo ăn không. Bánh chay viên to và dẹt hơn, nhân đậu xanh, ăn trong bát nước đường gừng sánh. Cùng một loại vỏ bột nếp nên làm chung một mẻ được.
Vì sao bánh trôi bị nứt khi luộc?
Phần lớn là do bột thiếu nước hoặc để hở gió nên khô mặt. Nặn thử một viên, thấy mép nứt chân chim thì nhào thêm nước từng thìa. Phần bột chưa nặn luôn phủ khăn ẩm.
Làm bánh trôi bằng bột nếp khô cần bao nhiêu nước?
Thường khoảng 70–80 ml nước cho mỗi 100 g bột nếp khô, tức 350–400 ml cho 500 g. Mỗi loại bột hút nước khác nhau nên cho từ từ và dừng lại khi bột không dính tay, nặn không nứt.
Bánh trôi luộc bao lâu thì chín?
Thả vào nước sôi, bánh nổi lên mặt là gần chín, để thêm khoảng 1 phút với bánh trôi và 2–3 phút với bánh chay. Vỏ chuyển sang hơi trong là được, vớt ngay vào nước nguội.
Không có đường phên thì dùng gì làm nhân bánh trôi?
Dùng đường thốt nốt hoặc đường nâu dạng cục cắt nhỏ. Đường cát hạt rời khó bọc và dễ chảy ra khi luộc, nếu bắt buộc dùng thì nén chặt với vài giọt nước cho thành viên.
Bánh trôi để qua đêm có cứng không?
Có, nhất là khi để tủ lạnh. Thả bánh vào nước sôi hoặc nồi nước đường khoảng 1 phút là vỏ mềm lại. Muốn để lâu thì cấp đông bánh sống rồi luộc khi ăn.