Mẻ là cơm (hoặc bún) ủ chua, trắng ngà, sệt, mùi chua thơm dịu — thứ tạo vị chua đặc trưng cho nhiều món om, món canh của miền Bắc. Ủ mẻ ở nhà dễ nhất là xin hoặc mua một ít "mẻ cái" rồi nuôi bằng cơm nguội; sau 3–5 ngày đã có mẻ dùng, nuôi đều thì dùng được rất lâu. Khó nhất là giữ hũ mẻ sạch để không bị hôi, nhớt.
Mẻ khác giấm, khác bỗng rượu ở đâu
Ba thứ cùng làm chua món ăn nhưng không giống nhau:
- Mẻ: tinh bột (cơm, bún) lên men lactic. Chua thanh, có vị bùi nhẹ, sánh. Khi nấu, mẻ làm nước dùng hơi sánh và chua tròn.
- Giấm bỗng: bã rượu (bỗng) lên men chua, lọc lấy nước. Chua thơm mùi rượu nhẹ, nước trong. Hay dùng cho bún ốc, bò nhúng giấm.
- Giấm gạo, giấm công nghiệp: chua gắt, một vị; hợp ngâm đồ chua, pha nước chấm hơn là nấu món om.
Mẻ cũng hoàn toàn khác mắm tôm hay chao — không mặn, không tanh. Ai mới ngửi lần đầu có thể thấy chua nồng, nhưng mẻ tốt không bao giờ có mùi thối.
Nguyên liệu: một hũ mẻ và một nồi canh cá nấu mẻ
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Hũ mẻ (khoảng 500 ml) | ||
| Mẻ cái | 2–3 thìa canh (khoảng 50 g) | Xin của nhà quen hoặc mua ở chợ, chọn mẻ trắng, thơm chua |
| Cơm nguội | 1 bát (khoảng 150–200 g) | Cơm gạo tẻ, nấu bình thường, không dính dầu mỡ, không trộn muối |
| Nước đun sôi để nguội | 100–150 ml | Hoặc nước cơm (nước gạn khi nấu cơm) để nguội |
| Canh cá nấu mẻ cho 4 người | ||
| Cá (trắm, chép hoặc cá quả) | 600–700 g | Cắt khúc dày 3 cm |
| Mẻ | 4–5 thìa canh (khoảng 80–100 g) | Nếm và thêm dần |
| Cà chua | 3 quả (khoảng 300 g) | Bổ múi cau |
| Nước | 1,5 lít | |
| Hành tím, hành lá, thì là | 3 củ hành, 3–4 cây hành lá, 1 bó thì là | Có thể thêm rau răm |
| Nghệ tươi (tuỳ chọn) | 1 khúc 2 cm | Giã lấy nước, cho canh màu vàng đẹp |
| Nước mắm, muối, đường | 2 thìa canh nước mắm, 1/2 thìa cà phê muối, 1 thìa cà phê đường | Nêm lại |
| Dầu ăn | 3 thìa canh | Để rán sơ cá |
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị.
Ủ mẻ cơm từ mẻ cái
- Chuẩn bị hũ. Dùng hũ sành có nắp hoặc lọ thuỷ tinh, tráng nước sôi, để khô. Không dùng hộp kim loại — mẻ chua sẽ ăn mòn và có vị lạ.
- Nghiền cơm. Cho cơm nguội và nước vào bát, dùng thìa hoặc tay sạch bóp nát thành hỗn hợp sệt như cháo đặc, không còn hạt cứng.
- Trộn mẻ cái. Cho mẻ cái vào hũ, đổ cơm nghiền lên, trộn đều. Hỗn hợp chỉ nên lưng hũ để còn chỗ nở.
- Đậy hờ. Đậy nắp nhưng không vặn chặt, hoặc phủ vải màn sạch buộc lại. Đặt chỗ thoáng, ấm, tránh nắng trực tiếp.
- Theo dõi. Sau 1–2 ngày bề mặt có bọt li ti, mùi chua bắt đầu rõ. Ngày thứ 3–5 (trời rét có thể 7 ngày), mẻ đặc sánh, màu trắng ngà đều, hạt cơm tan hết, ngửi chua thơm như sữa chua để lâu. Nếm một chút đầu đũa: chua thanh, không đắng, không hôi. Lúc này đã dùng được.
Nuôi mẻ để dùng lâu dài
- Cứ 5–7 ngày, hoặc mỗi khi lấy bớt mẻ ra nấu, thêm một bát cơm nguội nghiền với chút nước sôi nguội vào hũ, trộn đều.
- Dùng thìa riêng, sạch, khô để lấy mẻ. Đũa dính dầu mỡ hoặc thức ăn là nguyên nhân hàng đầu làm hỏng hũ mẻ.
- Không dùng thường xuyên thì cho hũ mẻ vào ngăn mát, mẻ "ngủ" chậm lại; khi dùng lại để ngoài một ngày và cho ăn cơm mới.
Không có mẻ cái thì sao
Có thể ủ từ cơm nguội trộn nước cơm, để chỗ ấm 7–10 ngày và cho thêm cơm mỗi vài ngày. Cách này thành công không đều: mẻ ủ "từ con số không" dễ bị vi sinh vật lạ chiếm chỗ, ra mùi hôi. Có mẻ cái từ một hũ đang khoẻ là cách chắc ăn nhất. Một số nhà làm "mẻ bún" bằng bún tươi thay cơm, cách nuôi tương tự.
Dấu hiệu mẻ hỏng và cách xử lý
| Biểu hiện | Nguyên nhân | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Mùi thối, khắm, nước tách màu vàng đục | Hũ bẩn; cơm có dầu mỡ; quá lâu không cho ăn | Bỏ, rửa sạch hũ, làm lại từ mẻ cái khác |
| Mẻ nhớt, kéo sợi | Nhiễm khuẩn lạ; dùng đũa bẩn | Bỏ |
| Lớp váng trắng mỏng trên mặt | Men bề mặt gặp không khí | Gạt bỏ lớp mặt, cho cơm mới; phần dưới thơm chua thì vẫn dùng |
| Đốm mốc có lông xanh, đen, hồng | Mốc | Bỏ cả hũ |
| Mẻ chua gắt quá | Lâu không cho ăn; trời nóng | Gạn bớt, thêm cơm mới; cất ngăn mát |
| Mẻ không chua | Mẻ cái yếu; trời lạnh | Đặt chỗ ấm hơn; thêm mẻ cái |
Nấu canh cá nấu mẻ
- Lọc mẻ. Cho mẻ vào rây, đổ khoảng 200 ml nước, dùng thìa dầm cho mẻ lọt qua rây, bỏ phần hạt cơm còn cứng. Nước mẻ lọc mịn thì canh mới mượt, không lợn cợn.
- Rán sơ cá. Cá làm sạch, thấm khô (cách khử tanh có ở danh mục Sơ chế nguyên liệu). Ướp chút muối, nước nghệ 10 phút. Rán sơ hai mặt trên lửa vừa tới khi mặt cá săn, vàng nhạt — cá săn sẽ không nát khi nấu.
- Xào cà chua. Phi hành tím, cho cà chua vào xào tới khi cà mềm, ra nước đỏ và sệt lại.
- Đun nước dùng. Đổ 1,5 lít nước vào nồi cà chua, đun sôi. Cho nước mẻ lọc vào, khuấy đều, đun sôi lại 3–5 phút cho mẻ chín, hết mùi chua sống.
- Thả cá. Thả cá vào, hạ lửa sôi lăn tăn 5–7 phút. Không đảo mạnh. Cá chín khi thịt trắng đục, tách thớ dễ ở chỗ dày nhất.
- Nêm và thả rau. Nêm nước mắm, chút đường, muối. Nếm thấy chua dịu, mặn vừa, ngọt hậu là được. Tắt bếp, thả hành lá, thì là.
Những món khác nấu với mẻ, theo vùng
- Món om kiểu "chuối đậu": ốc, ếch, lươn hoặc giò heo om với chuối xanh, đậu phụ rán, mẻ, mắm tôm, nghệ, riềng, tía tô. Món giò heo nấu giả cầy là ví dụ quen thuộc; ốc nấu chuối đậu có bài riêng ở danh mục món miền Bắc.
- Bún riêu cua: nhiều nhà Hà Nội cho thêm chút mẻ hoặc giấm bỗng để nước riêu chua thanh.
- Thịt nướng ướp mẻ: một ít mẻ trong nước ướp làm thịt mềm và có vị chua nhẹ.
- Ở miền Trung và miền Nam ít dùng mẻ; vị chua thường lấy từ me, khế, bần, giấm, nên món "nấu mẻ" gần như đặc trưng của bếp Bắc.
Ăn kèm canh cá nấu mẻ: cơm trắng, rau sống, đĩa đậu phụ rán chấm nước mắm. Một số nhà ăn canh này với bún.
Bảo quản
- Hũ mẻ: nuôi đều thì giữ được nhiều tháng; nhà ít dùng thì cất ngăn mát.
- Canh cá nấu mẻ: ăn trong ngày ngon nhất. Thừa thì để nguội, cất ngăn mát không quá 1 ngày, đun sôi lại trước khi ăn; cá hâm lại dễ nát nên hâm nhẹ lửa.
Câu hỏi thường gặp
Cách làm mẻ nhanh nhất ở nhà?
Xin hoặc mua một ít mẻ cái, trộn với một bát cơm nguội nghiền nhuyễn cùng chút nước sôi để nguội, đậy hờ và để chỗ ấm. Sau 3–5 ngày mẻ sánh, trắng ngà, chua thơm là dùng được.
Mẻ bị hôi có dùng được không?
Mẻ tốt chỉ chua thơm. Mẻ có mùi thối, nhớt hoặc mốc màu là đã hỏng, nên bỏ cả hũ và làm lại; váng trắng mỏng thì gạt đi.
Mẻ và giấm bỗng khác nhau thế nào?
Mẻ là cơm lên men, sánh và chua tròn; giấm bỗng là nước chua từ bã rượu, trong và có mùi rượu nhẹ. Mẻ hợp món om, canh cá; giấm bỗng hợp bún ốc, bò nhúng giấm.
Không có mẻ thay bằng gì?
Có thể dùng giấm bỗng, me hoặc sấu để tạo chua, nhưng vị sẽ khác: thiếu độ sánh và mùi lên men đặc trưng. Món om chuối đậu thiếu mẻ sẽ nhạt hẳn.
Mẻ để tủ lạnh được không?
Được. Ngăn mát làm mẻ lên men chậm lại, hợp với nhà ít nấu. Khi cần dùng, lấy hũ ra để ở nhiệt độ phòng một ngày và cho thêm cơm nguội nghiền để mẻ hoạt động lại trước khi nấu.
Bao lâu cho mẻ ăn một lần?
Khoảng 5–7 ngày thêm một bát cơm nguội nghiền, hoặc mỗi khi lấy bớt mẻ ra nấu. Ít dùng thì cất ngăn mát cho mẻ chậm lại.