Nhà BếpWiki
Tìm
Dưa muối & đồ lên men

Tương bần, tương nếp: cách làm ở nhà và các món dùng tương

Tương bần làm từ mốc xôi nếp, nước đậu tương rang và muối, phơi nắng 1–2 tháng. Mốc phải vàng đều; tương dùng chấm rau muống luộc, đậu rán, kho cá, dầm cà.

Tương bần, tương nếp: cách làm ở nhà và các món dùng tương

Tương bần, tương nếp là loại tương truyền thống miền Bắc làm từ ba thứ: mốc xôi nếp, nước đậu tương (đỗ tương, đậu nành) rang và muối, phơi nắng 1–2 tháng tới khi ngọt dịu, sánh vàng. Làm ở nhà được nếu có sân phơi nắng và kiên nhẫn; bước khó và cần cẩn thận nhất là ủ mốc. Ai không có điều kiện thì mua tương có nguồn gốc và dùng cho đúng món — phần sau của bài nói cách dùng.

Tương Bắc gồm những gì, khác nước tương ra sao

Ở miền Bắc, "tương" là thứ sánh vàng nâu, còn lợn cợn hạt nếp, vị ngọt mặn và thơm mùi đậu rang. Còn thứ nước đen lỏng mà miền Nam gọi "nước tương" là xì dầu — khác hẳn cách làm và vị. Tương Bắc có nhiều làng nổi tiếng: tương Bần (Hưng Yên), tương Cự Đà (Hà Nội), tương Nam Đàn (Nghệ An). Mỗi nơi khác nhau ở tỉ lệ, loại gạo và thời gian phơi; vì mốc làm từ xôi nếp nên nhiều nhà gọi chung là tương nếp.

Nguyên liệu cho một chum nhỏ (khoảng 3–4 lít tương)

Nguyên liệuĐịnh lượngGhi chú / thay thế
Gạo nếp1 kgNếp cái hoa vàng hoặc nếp thường; vo, ngâm 4–6 tiếng để đồ xôi
Đậu tương (đỗ tương, đậu nành)1 kgHạt đều, vàng sáng, không mọt
Nước sạch4–5 lítNước đun sôi để nguội
Muối hạt400–500 gMuối quá ít tương dễ chua hỏng
Mốc tương thuần hoặc men koji (khuyên dùng)Theo hướng dẫn trên góiThay cho việc để mốc tự nhiên, an toàn và đều hơn
Lá chuối, lá nhãn hoặc vải màn sạchĐủ phủ nia xôiĐể ủ mốc

Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị. Dụng cụ: chum sành, vại sành hoặc lọ thuỷ tinh to có nắp; nia hoặc mẹt; chỗ phơi nắng trực tiếp. Không dùng thùng kim loại.

Làm tương ở nhà: bốn giai đoạn

1. Ngâm nước đậu

  1. Rang đậu tương trên lửa vừa, đảo đều tay tới khi hạt vàng sẫm đều, nứt vỏ, dậy mùi thơm bùi, cắn giòn. Rang cháy thì tương đắng; rang non thì tương nhạt mùi.
  2. Để nguội, xay hoặc giã vỡ đôi vỡ ba (không xay mịn).
  3. Cho đậu vào chum, đổ nước sôi để nguội ngập, đậy nắp, phơi nắng. Sau khoảng 7–15 ngày (trời nắng nóng nhanh hơn), nước đậu chuyển màu vàng nâu, có mùi thơm và hơi chua nhẹ — gọi là nước đậu đã "chín".

2. Ủ mốc xôi

  1. Đồ xôi nếp chín, dẻo nhưng không nát. Trải mỏng ra nia, để nguội tới còn ấm.
  2. Nếu dùng mốc thuần, rắc đều lên xôi theo lượng trên gói rồi trộn nhẹ.
  3. Phủ lá chuối hoặc vải màn, để nơi kín gió, ấm. Sau 3–5 ngày, xôi phủ kín một lớp mốc vàng hoa cau mịn, mùi thơm ngai ngái như mùi ngũ cốc.
  4. Bóp vụn mốc, để khô se thêm một ngày.

Mốc tương là loại mốc được chủ ý nuôi, không phải mốc hỏng. Nhưng để mốc mọc tự nhiên thì xôi có thể lẫn các loại mốc khác, trong đó có loại sinh độc tố (ví dụ một số chủng Aspergillus có màu xanh vàng giống mốc tương). Vì vậy: chỉ giữ nia xôi có mốc vàng đều, mùi thơm; thấy mốc đen, xanh lá, hồng, cam, xám hoặc mùi hôi chua thì bỏ cả nia. Dùng mốc thuần (bán ở cửa hàng nguyên liệu, cơ sở làm tương) giảm rủi ro này đáng kể. Không tự tin thì mua tương.

3. Ngả tương

  1. Trộn mốc với muối (một số nơi trộn mốc với nước đậu trước rồi mới cho muối).
  2. Cho hỗn hợp vào chum nước đậu, dùng đũa cả hoặc gậy tre sạch khuấy đều. Hỗn hợp lúc này lỏng, nổi hạt xôi.

4. Phơi tương

  1. Sáng mở nắp (phủ vải màn để tránh bụi, ruồi), phơi nắng. Tối và khi trời mưa thì đậy nắp.
  2. Mỗi sáng khuấy một lượt cho đều từ đáy lên.
  3. Sau khoảng 1–2 tháng tuỳ nắng, tương chuyển màu vàng sánh đến nâu nhạt, hạt xôi mềm tan, nếm ngọt đậm, mặn dịu, thơm mùi đậu rang. Lúc đó tương đã ăn được.

Lỗi hay gặp và cách xử lý

Biểu hiệnNguyên nhânCách xử lý
Tương chua, có mùi hôiÍt muối; nước đậu hỏng; ngấm nước mưaGiữ đủ muối, đậy kín khi mưa; mùi hôi rõ thì bỏ
Tương đắngĐậu rang cháyLần sau rang lửa vừa, đảo đều
Tương nhạt màu, kém ngọtPhơi chưa đủ nắng, chưa đủ ngày; mốc kémPhơi thêm; dùng mốc vàng đều
Dòi, ruồi trong chumKhông phủ vải khi phơiLuôn phủ vải màn kín miệng; tương có dòi thì bỏ
Mốc màu lạ trên mặt tươngNhiễm từ ngoài, ít muốiBỏ cả chum

Dùng tương: chấm, kho, dầm

Pha tương chấm cho 4 người

Lấy khoảng 6 thìa canh tương, dầm nhuyễn hoặc xay qua cho mịn (tuỳ thích để hạt), thêm 1 thìa cà phê đường, 2 tép tỏi băm, 1 quả ớt thái, vài lát gừng thái chỉ; nếu tương quá mặn thì thêm 1–2 thìa nước sôi nguội. Tương chấm hợp nhất với:

  • Rau muống luộc, rau lang luộc, cải luộc — món mùa hè quen thuộc của bữa cơm Bắc.
  • Đậu phụ rán, đậu phụ luộc.
  • Bánh đúc, bánh đa, ngô luộc.
  • Thịt luộc, ốc luộc.

Cá kho tương cho 4 người

  1. Chuẩn bị 600 g cá (cá trắm, cá chép, cá rô phi) cắt khúc, ướp 4 thìa canh tương dầm mịn, 1 thìa canh nước mắm, 1 thìa cà phê đường, gừng thái sợi, ớt trong 20 phút.
  2. Lót vài lát gừng dưới đáy nồi, xếp cá lên, đổ phần nước ướp và khoảng 150 ml nước.
  3. Đun sôi rồi hạ lửa nhỏ, kho 30–40 phút. Không đảo, chỉ nghiêng nồi rưới nước lên cá. Cá chín khi thịt săn, ngấm màu nâu vàng; nước tương sánh lại, sền sệt bám vào cá.
  4. Rắc hành lá, tiêu, tắt bếp.

Cà dầm tương và thịt kho tương

Cà pháo đã muối chín bóp dập, trộn tương, tỏi, ớt — cách làm có ở bài cà pháo muối. Thịt ba chỉ kho tương cũng làm theo kiểu cá kho tương, kho lâu hơn (khoảng 45 phút) tới khi thịt mềm, mỡ trong.

Khác nhau giữa các vùng

  • Tương Bần: nổi tiếng màu vàng sánh, vị ngọt đậm.
  • Tương Cự Đà: làng nghề ven sông Nhuệ, tương sánh, màu nâu vàng.
  • Tương Nam Đàn (Nghệ An): thường đặc, màu sẫm hơn, vị đậm; người xứ Nghệ dùng chấm rau, kho cá, kho thịt.
  • Miền Nam ít làm loại tương này; món chấm rau luộc thường là nước mắm, chao hoặc mắm kho.

Bảo quản tương

  • Tương đã chín: chuyển sang lọ thuỷ tinh có nắp, để nơi thoáng mát; để ngăn mát thì giữ màu và vị lâu hơn, dùng được nhiều tháng.
  • Múc tương bằng thìa sạch, khô; không đổ tương thừa trong bát chấm trở lại lọ.
  • Tương chấm đã pha tỏi ớt: dùng trong ngày.
  • Cá kho tương: ngăn mát 2–3 ngày, hâm sôi trước khi ăn.

Tương nhiều muối; người huyết áp cao hoặc đang ăn nhạt nên chấm ít, pha loãng thêm nước.

Câu hỏi thường gặp

Tương bần làm từ gì?

Tương bần làm từ mốc xôi nếp, nước ngâm đậu tương rang và muối, phơi nắng 1–2 tháng. Tên gọi gắn với làng Bần Yên Nhân ở Hưng Yên, nơi làm tương nổi tiếng.

Làm tương ở nhà mất bao lâu?

Ngâm nước đậu khoảng 1–2 tuần, ủ mốc xôi 3–5 ngày, sau đó phơi tương thêm 1–2 tháng tuỳ nắng. Tổng cộng thường 1,5–2,5 tháng.

Mốc tương có độc không?

Mốc vàng hoa cau dùng làm tương là mốc được chủ ý nuôi. Nhưng để mốc mọc tự nhiên thì có thể lẫn mốc khác, kể cả loại sinh độc tố, nên chỉ dùng nia xôi mốc vàng đều, bỏ nếu thấy mốc màu lạ. Dùng mốc thuần mua sẵn an toàn hơn.

Tương và nước tương khác nhau thế nào?

Tương Bắc sánh, vàng nâu, còn hạt nếp, vị ngọt mặn dịu. Nước tương (xì dầu) là nước lỏng màu đen nâu, mặn đậm, cách làm khác. Hai thứ không thay nhau được trong món chấm rau luộc.

Tương bị chua có dùng được không?

Tương hơi chua nhẹ ở giai đoạn đầu phơi là bình thường và sẽ ngọt dần khi đủ nắng. Nếu tương đã chín mà chua gắt, có mùi hôi, có dòi hoặc mốc màu lạ thì nên bỏ, không cố cứu bằng cách thêm đường.

Tương bần chấm món gì ngon?

Tương chấm hợp với rau muống luộc, đậu phụ rán, bánh đúc, thịt luộc, ốc luộc. Tương còn dùng kho cá, kho thịt và dầm cà pháo.

Mở app Nhà Bếp

Thái, giã, canh lửa, nêm nếm — nấu món Việt bằng một ngón

Mở app Nhà Bếp

Bài viết liên quan

Mở app Nhà Bếp

Thái, giã, canh lửa, nêm nếm — nấu món Việt bằng một ngón

Mở app Nhà Bếp Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store