Mắm tôm (miền Bắc) và mắm ruốc (miền Trung, miền Nam) đều là mắm làm từ con tôm, con ruốc rất nhỏ muối lên men, nhưng khác nhau về màu, độ đặc và cách dùng. Dùng mắm ở nhà cần ba việc: pha đúng tỉ lệ cho từng món chấm, chưng hoặc phi mắm cho chín khi nấu, và lọc cặn để nước dùng trong mà không nặng mùi. Bài này nói cách pha, cách nấu và một món chưng mắm ăn cơm làm trong 20 phút.
Mắm tôm, mắm ruốc, mẻ, chao: bốn thứ khác nhau
Người mới nấu hay gộp các thứ "mùi mạnh" này làm một. Thật ra chúng khác cả nguyên liệu lẫn cách dùng:
| Thứ | Làm từ | Hình dạng, mùi | Dùng nhiều nhất ở |
|---|---|---|---|
| Mắm tôm | Tôm moi, tép nhỏ xay với muối, ủ lên men | Sền sệt, màu tím hồng hoặc tím xám; mùi nồng | Miền Bắc: chấm bún đậu, chả cuốn, cà pháo; nêm bún riêu, ốc nấu chuối đậu |
| Mắm ruốc | Con ruốc (moi biển rất nhỏ) muối, ủ | Đặc hơn mắm tôm, màu tím đậm hoặc đỏ hồng; mặn đậm | Miền Trung, miền Nam: nêm bún bò Huế, xào sả, chưng thịt, một số kiểu kho quẹt |
| Mẻ | Cơm hoặc bún ủ chua | Trắng ngà, sệt, mùi chua; không mặn, không tanh | Miền Bắc: nấu canh cá, món om |
| Chao (đậu phụ nhự) | Đậu phụ lên men mốc, ngâm muối rượu | Miếng vuông mềm như bơ, trắng hoặc đỏ; mặn béo | Miền Nam: kho chao, lẩu chao, chấm rau |
Lưu ý thêm: ở miền Bắc, "ruốc" còn là món thịt chà bông — không liên quan gì tới mắm ruốc. "Ruốc khô" (con ruốc phơi khô) lại là nguyên liệu nấu canh, xào, khác với mắm ruốc sệt. Mẻ và chao có bài riêng trong danh mục này.
Chọn và bảo quản mắm
- Mua mắm có nhãn, có nơi sản xuất, hạn dùng. Không tự ủ mắm từ tôm, cá sống ở nhà khi không có cách kiểm soát độ mặn và vệ sinh — mắm hỏng khó nhận ra bằng mắt.
- Mắm tôm ngon: màu tím hồng tự nhiên, sánh mịn, khuấy thấy bông nhẹ, mùi thơm nồng chứ không thối khắm. Mắm đã ngả nâu đen, tách nước nhiều, mùi chua hôi là mắm cũ.
- Mắm ruốc ngon: đặc, mịn, màu đồng đều; mùi mặn thơm.
- Mở lọ rồi thì đậy chặt, để ngăn mát (mùi không lan, mắm giữ màu lâu hơn), dùng thìa sạch, khô.
Pha mắm chấm cho từng món
Mắm tôm dùng chấm sống là thói quen lâu đời; nếu lo về vệ sinh, có thể đun mắm cho sôi lăn tăn với chút đường rồi để nguội trước khi pha — mùi dịu hơn, an toàn hơn. Tỉ lệ dưới đây cho 4 người:
- Chấm bún đậu, chả cuốn: 3 thìa canh mắm tôm, 1 thìa canh đường, nước cốt nửa quả chanh hoặc quất, ớt thái, vài giọt dầu nóng (mỡ vừa rán đậu). Đánh mạnh theo một chiều tới khi mắm nổi bọt bông và nhạt màu — cách đánh bông chi tiết có ở bài bún đậu mắm tôm.
- Chấm cà pháo, thịt luộc: 2 thìa canh mắm tôm, 1/2 thìa canh đường, nước cốt chanh, ớt, không cần đánh bông.
- Chấm xoài xanh, cóc, ổi (kiểu Nam, Trung): 1 thìa canh mắm ruốc, 1,5 thìa canh đường, ớt băm, chút nước nóng cho tan. Mắm ruốc đường ớt sệt như sốt.
Mẹo cân vị: chanh làm mắm tôm bớt nồng và chuyển sang màu nhạt hơn; đường làm tròn vị mặn. Pha xong để 5 phút rồi mới nếm, vì đường cần thời gian tan.
Nấu với mắm mà không nặng mùi
Mắm tôm, mắm ruốc dùng nêm nồi nước dùng (bún riêu, bún bò Huế, ốc nấu chuối đậu, canh cua) thường gặp hai vấn đề: nước đục vì cặn, và mùi mắm sống bốc lên khó chịu. Cách xử lý chung:
- Hoà mắm với nước riêng. Cho mắm vào bát, thêm khoảng 100–200 ml nước, khuấy tan. Để lắng 10 phút. Phần cặn vỏ tôm, sạn sẽ chìm xuống đáy.
- Lọc qua rây. Gạn phần nước mắm phía trên qua rây lưới mịn hoặc khăn mỏng, bỏ cặn. Nước dùng trong hơn hẳn.
- Cho vào nồi khi nước đang sôi. Đổ nước mắm lọc vào nồi đang sôi, để sôi tiếp vài phút. Mùi nồng của mắm sống bay đi, chỉ còn mùi thơm. Hớt bọt nổi lên.
- Hoặc phi mắm trước. Với món xào, món chưng: phi thơm hành, tỏi hoặc sả với dầu, cho mắm vào đảo nhanh trên lửa nhỏ tới khi mắm dậy mùi thơm, chuyển màu sậm hơn (khoảng 1 phút). Mắm đã "chín" thì mùi dịu và thơm hơn hẳn.
Nêm mắm theo từng đợt nhỏ, nếm rồi mới thêm: mắm ruốc rất mặn, dư một thìa là cả nồi khó cứu.
Mắm tôm chưng thịt: nguyên liệu cho 4 người
Món chưng mắm là món "đưa cơm" quen của nhiều nhà miền Bắc ngày mưa rét; miền Nam có món tương tự là mắm ruốc chưng thịt ba rọi.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Thịt ba chỉ (ba rọi) | 300 g | Thái hạt lựu nhỏ hoặc băm thô; thịt nạc vai nếu thích ít mỡ |
| Mắm tôm | 3 thìa canh (khoảng 50 g) | Hoặc mắm ruốc 2 thìa canh (mặn hơn) |
| Trứng gà (tuỳ chọn) | 2 quả | Đánh vào để mắm chưng đặc, dịu vị |
| Hành tím, tỏi | 3 củ hành, 4 tép tỏi | Băm nhỏ |
| Sả (cho kiểu Nam, Trung) | 2 cây | Băm nhuyễn |
| Đường | 1,5 thìa canh | |
| Ớt | 2 quả | Băm |
| Dầu ăn | 2 thìa canh | |
| Nước cốt chanh | 1 thìa canh | Cho lúc tắt bếp |
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị.
- Phi thơm. Đun dầu, cho hành tỏi (và sả) vào phi lửa vừa tới khi vàng nhạt, dậy mùi thơm.
- Xào thịt. Cho thịt vào đảo tới khi thịt săn, chuyển màu trắng đục và bắt đầu tứa mỡ, mép hơi vàng.
- Cho mắm và đường. Hạ lửa nhỏ, cho mắm tôm, đường, ớt vào đảo đều. Sau 1–2 phút mắm sủi lăn tăn, dậy mùi thơm, mỡ nổi lên lớp đỏ hồng.
- Thêm trứng (nếu dùng). Đổ trứng đánh tan vào, đảo nhẹ cho trứng đông lại thành từng mảng nhỏ quyện với mắm.
- Tắt bếp, vắt chanh. Nếm lại; mắm chưng phải mặn đậm vừa để ăn với cơm, rau luộc (rau muống, đậu bắp, cải luộc).
Lỗi hay gặp
| Biểu hiện | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Nồi nước dùng đục, lợn cợn | Cho thẳng mắm vào nồi không lọc | Hoà, để lắng, lọc qua rây rồi mới cho vào |
| Món nấu nặng mùi mắm sống | Cho mắm lúc nước nguội hoặc sát lúc tắt bếp | Cho khi nước đang sôi, đun thêm vài phút; hoặc phi mắm trước |
| Mắm chưng mặn chát | Dùng mắm ruốc với lượng như mắm tôm | Thêm thịt, trứng hoặc chút nước, đường; lần sau giảm 1/3 lượng mắm |
| Mắm cháy khét khi phi | Lửa to | Phi mắm trên lửa nhỏ, đảo liên tục, chỉ khoảng 1 phút |
| Mắm tôm chấm không bông | Thiếu đường, đánh không đủ | Thêm chút đường, đánh mạnh một chiều thêm vài phút |
Khử mùi mắm trong bếp và trên tay
- Mở cửa sổ, bật hút mùi trong lúc phi mắm.
- Rửa bát đĩa, thớt dính mắm bằng nước có chút giấm hoặc chanh trước rồi mới rửa nước rửa bát — axit giúp bớt mùi tanh.
- Tay dính mắm: xoa với vỏ chanh hoặc bã cà phê rồi rửa xà phòng.
- Lọ mắm để ngăn mát nên bọc thêm một túi kín.
Bảo quản món nấu mắm
Mắm chưng để ngăn mát được 2–3 ngày, hâm nóng sôi lại trước khi ăn. Mắm chấm đã pha (có chanh) ăn trong bữa, không giữ lại. Mắm tôm, mắm ruốc rất mặn — người huyết áp cao hoặc đang ăn nhạt nên chấm ít, ăn nhiều rau để cân lại.
Câu hỏi thường gặp
Mắm tôm và mắm ruốc khác nhau thế nào?
Mắm tôm là đặc sản miền Bắc, sệt hơn, màu tím hồng, hay dùng để chấm. Mắm ruốc của miền Trung, miền Nam đặc hơn, mặn đậm hơn, chủ yếu dùng để nấu, xào, chưng. Hai thứ thay nhau được nhưng phải giảm lượng khi dùng mắm ruốc.
Làm sao để mắm tôm bớt mùi khi nấu?
Hoà mắm với nước, để lắng và lọc bỏ cặn, rồi cho vào nồi lúc nước đang sôi và đun tiếp vài phút. Với món xào, phi mắm với hành tỏi trên lửa nhỏ tới khi dậy mùi thơm.
Ăn mắm tôm sống có sao không?
Mắm tôm chấm sống là thói quen phổ biến, nhưng mắm không rõ nguồn gốc có thể mất vệ sinh. Chọn mắm có nhãn, còn hạn; nếu lo ngại, đun mắm với chút đường cho sôi rồi để nguội trước khi pha.
Mắm ruốc dùng để nấu món gì?
Mắm ruốc là gia vị chính của bún bò Huế, mắm ruốc xào sả, mắm ruốc chưng thịt, một số kiểu kho quẹt và nước chấm xoài cóc. Người miền Trung còn dùng nêm canh và món kho.
Mắm tôm để được bao lâu?
Lọ mắm chưa mở để theo hạn in trên nhãn. Đã mở thì đậy kín, để ngăn mát và dùng thìa sạch; mắm chuyển màu nâu đen, có mùi chua hôi hoặc có mốc thì bỏ.