Lẩu gà lá é là nồi lẩu nấu từ gà ta chặt miếng, nước dùng ngọt thanh, thơm sả ớt, rồi thả nắm lá é vào lúc ăn cho dậy mùi the thơm như húng quế pha bạc hà. Món quen ở Phú Yên và Đà Lạt, làm ở nhà mất chừng 1 giờ. Chỗ khó là giữ nước gà trong mà ngọt, và cho lá é đúng lúc để lá không đen, không mất mùi.
Lá é là lá gì
Lá é là một loại cây họ hoa môi, cùng họ với húng quế, lá có lông tơ mịn, mùi thơm nồng hơi cay the. Ở Phú Yên, Bình Định người ta trồng lá é xanh, lá to; ở Đà Lạt có loại lá é trắng lá nhỏ, mùi dịu hơn. Lá é còn được giã với muối, ớt thành muối lá é để chấm gà. Mua ở chợ các tỉnh phía Nam và Nam Trung Bộ khá dễ; ở Hà Nội thì thường phải tìm hàng rau đặc sản hoặc tự trồng một chậu, cây lên nhanh.
Không có lá é thì có thể dùng húng quế (rau quế) hoặc húng chanh, nồi lẩu vẫn ngon nhưng là món khác. Đừng nhầm lá é với hạt é — hạt é là hạt của cây húng quế, ngâm nở dùng pha nước uống.
Nguyên liệu cho 4 người
Định lượng tham khảo, nêm lại theo khẩu vị.
| Nguyên liệu | Định lượng | Ghi chú / thay thế |
|---|---|---|
| Gà ta | 1 con 1,5–1,8 kg | Gà ta, gà thả vườn cho thịt chắc; gà công nghiệp mềm, nấu nhanh hơn nhưng nhạt |
| Lá é | 150–200 g (2–3 bó) | Nhặt lấy lá và ngọn non; thay bằng húng quế nếu không có |
| Sả | 4 cây | Đập dập, cắt khúc |
| Hành tím | 4 củ | 2 củ nướng cho vào nồi, 2 củ băm để phi |
| Gừng | 1 nhánh (20 g) | Nướng sơ, đập dập |
| Ớt | 3–5 quả | Ớt xiêm xanh hợp với lá é |
| Măng chua (tuỳ chọn) | 300 g | Kiểu Đà Lạt hay cho; rửa và luộc qua cho bớt chua gắt |
| Nấm rơm hoặc nấm đùi gà | 300 g | Thêm nấm kim châm tuỳ thích |
| Nước mắm | 30–45 ml (2–3 thìa canh) | Nêm dần |
| Muối | 1 thìa cà phê (6 g) | Ướp gà và nêm |
| Đường phèn hoặc đường | 15 g (1 thìa canh) | Cho nước ngọt hậu |
| Hạt tiêu | 1/2 thìa cà phê | |
| Bún tươi | 800 g | Hoặc mì, miến |
| Rau nhúng thêm | 500 g | Cải ngọt, rau muống, bắp cải |
Các bước nấu
- Chặt gà. Gà đã làm sạch (cách nhổ lông tơ, mổ gà có bài riêng ở mục sơ chế). Chặt lườn, đùi, cánh thành miếng vừa ăn, chừng 3–4 cm. Giữ khung xương, cổ, chân để nấu nước. Thấm khô bằng khăn giấy chứ không rửa gà sống dưới vòi.
- Ướp thịt. Ướp phần thịt với 1/2 thìa cà phê muối, 1 thìa canh nước mắm, tiêu, một ít hành tím băm trong 20 phút. Thịt hơi săn lại, bề mặt ráo là được.
- Chần xương gà. Cho khung xương, cổ, chân vào nước lạnh, đun sôi 2 phút, đổ nước, rửa lại. Nước chần nổi bọt xám là đúng.
- Nấu nước dùng. Cho xương vào nồi với 2,5 lít nước, hành tím và gừng nướng, sả đập. Đun lửa nhỏ 35–40 phút. Nước gà nấu không cần lâu như xương bò, xương lợn: khi nước ngả vàng nhạt, có lớp mỡ gà vàng mỏng trên mặt và mùi thơm ngọt là đủ.
- Xào thịt gà. Phi thơm hành tím băm với 1 thìa canh dầu, cho thịt gà vào đảo lửa lớn tới khi da gà se lại và hơi vàng mép, khoảng 4–5 phút. Bước này làm thịt săn, khi vào nồi lẩu không bị rã và nước không đục.
- Lọc nước, cho gà vào. Lọc bỏ xương, gừng, sả già. Cho thịt gà đã xào vào nồi nước dùng, thêm vài khúc sả mới và ớt, đun lửa vừa 15–20 phút. Lấy đũa xiên miếng đùi dày nhất: nước chảy ra trong, không còn hồng là chín. Gà cần đạt khoảng 74 °C ở lõi.
- Thêm măng, nấm. Nếu dùng măng chua, cho vào cùng nấm, đun thêm 5 phút. Nêm nước mắm, đường phèn, muối. Nước nên ngọt thanh, mặn vừa — lá é và bún sẽ làm nhạt đi một chút.
- Lá é cho sau cùng. Bắc nồi ra bếp lẩu, khi nước sôi trở lại thì thả một nắm lá é, ăn tới đâu thả tới đó. Lá é chỉ cần chạm nước sôi 10–20 giây là dậy mùi, lá vẫn xanh. Đun lâu lá thâm đen, mùi the chuyển thành hăng.
Lỗi hay gặp và cách sửa
- Nước lẩu đục, có váng xám: bỏ qua bước chần xương hoặc đun sôi bùng. Hạ lửa, vớt bọt; lần sau chần kỹ và đun liu riu.
- Thịt gà bở, rã xương: gà công nghiệp ninh quá lâu. Với gà công nghiệp, cho thịt vào chỉ 10–12 phút rồi tắt bếp, ngâm trong nước nóng.
- Thịt gà dai: gà già, hoặc chưa đủ thời gian. Gà ta già nên ninh thịt 30 phút, có thể dùng nồi áp suất 10 phút rồi mới chuyển sang nồi lẩu.
- Lá é bị đắng, hăng: cho cả bó vào đun cùng nước dùng từ đầu. Lá é là rau thơm, không phải gia vị ninh.
- Nồi lẩu chua gắt: măng chua chưa luộc qua. Vớt bớt măng, thêm nước dùng và chút đường.
- Nước béo ngậy quá: gà nhiều mỡ. Hớt bớt mỡ vàng trên mặt, để riêng phi hành ăn kèm bún sẽ rất thơm.
Biến tấu theo vùng và ăn kèm
Kiểu Phú Yên
Lẩu gà lá é ở Phú Yên nước trong, vị thanh, lá é xanh lá to, thường không cho măng. Gà ta thả đồi thịt chắc. Ăn kèm bún và chấm muối lá é: giã lá é với muối hột, ớt xanh, vắt chút chanh. Có nhà nấu thêm nấm mối vào mùa mưa.
Kiểu Đà Lạt
Ở Đà Lạt lẩu gà lá é thường có măng chua, nước chua cay nhẹ, lá é trắng lá nhỏ. Trời lạnh, nồi lẩu nóng chua cay ăn rất hợp. Một số nhà còn cho thêm ít tiêu xanh cả chùm.
Vùng khác
Lá é còn đi với nhiều món: lẩu bò lá é, gà luộc chấm muối lá é, cá kho lá é. Ở miền Bắc ít người quen lá é, có thể nấu cùng công thức với lá chanh và lá lốt cho mùi khác nhưng vẫn hợp gà. Nếu thích, nhúng thêm lòng gà, trứng non (trứng gà non trong bụng gà mái) — rất ngọt, chín nhanh trong vòng 1–2 phút.
Bày bàn
Bày gà ra đĩa riêng thì dễ gắp hơn để cả trong nồi, nhưng nhiều nhà thích để gà trong nồi cho thịt ngấm nước. Rau nhúng thêm nên chọn loại ít mùi như cải ngọt, bắp cải để không lấn lá é. Bếp lẩu điện hoặc bếp từ mini đặt giữa bàn, dây điện đi sát mép bàn để không vướng chân người qua lại.
Bảo quản và nấu lại
Thịt gà và nước lẩu thừa (đã vớt hết lá é) để nguội trong vòng 2 giờ, cho hộp kín vào ngăn mát, dùng trong 2 ngày. Khi ăn lại đun sôi hẳn nước, cho gà vào đun thêm 3–5 phút, nêm lại rồi mới thả lá é mới. Lá é tươi chưa dùng bọc khăn giấy ẩm, cho túi kín, để ngăn mát được 2–3 ngày.
Câu hỏi thường gặp
Lẩu gà lá é là đặc sản ở đâu?
Món này nổi tiếng ở Phú Yên và Đà Lạt, và quen ở nhiều tỉnh Nam Trung Bộ. Kiểu Phú Yên nước trong, thanh; kiểu Đà Lạt thường thêm măng chua nên chua cay hơn. Cả hai đều dùng gà ta và thả lá é lúc ăn.
Không có lá é thì thay bằng gì?
Có thể thay bằng húng quế hoặc húng chanh, cùng họ với lá é nên mùi gần giống. Nồi lẩu vẫn ngon, chỉ thiếu cái the nồng riêng của lá é. Lá é có thể trồng chậu, lên nhanh trong vài tuần.
Lá é cho vào lúc nào?
Cho vào sau cùng, khi nồi lẩu đã sôi trên bàn, ăn tới đâu thả tới đó. Lá chỉ cần 10–20 giây trong nước sôi. Đun lâu lá sẽ thâm và hăng.
Nấu lẩu gà lá é dùng gà gì ngon?
Gà ta hoặc gà thả vườn khoảng 1,5–1,8 kg cho thịt chắc và nước ngọt. Gà công nghiệp nấu nhanh hơn nhưng thịt mềm bở, nước nhạt hơn. Gà già thì cần ninh thịt lâu hơn hoặc dùng nồi áp suất.
Lẩu gà lá é chấm gì?
Chấm muối lá é là đúng điệu nhất: giã lá é với muối hột, ớt xanh, vắt chanh. Nhiều nhà dùng muối tiêu chanh hoặc muối ớt xanh. Nước mắm ớt cũng được nếu người ăn không quen chấm muối.